ĐỊA CHÍ HUYỆN QUAN HÓA THANH HOÁ

I. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ – ĐỊA GIỚI HÀNH CHÍNH

Quan Hóa là huyện miền núi cao nằm ở phía tây bắc tỉnh Thanh Hóa, thuộc vùng thượng lưu sông Mã. Trước khi thực hiện Nghị định số 72/CP ngày 18 tháng 11 năm 1996 của Chính phủ về điều chỉnh địa giới hành chính, Quan Hóa là huyện có diện tích lớn nhất tỉnh Thanh Hóa và thuộc nhóm những huyện có diện tích lớn nhất cả nước, với tổng diện tích tự nhiên 2.741 km², gần gấp đôi diện tích tỉnh Thái Bình cũ (1.585 km²).

Sau khi chia tách thành ba huyện: Quan Hóa, Quan Sơn và Mường Lát, huyện Quan Hóa còn lại diện tích 990,70 km². Dân số toàn huyện là 49.765 người, trong đó:

• Dân tộc Thái: 32.687 người

• Dân tộc Mường: 12.489 người

• Dân tộc Kinh: 4.002 người

• Dân tộc Mông: 475 người

• Các dân tộc khác chiếm tỷ lệ nhỏ

Trước ngày 1/7/2025, thời điểm thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, huyện Quan Hóa có 14 xã và 1 thị trấn.

Về địa giới:

• Phía Bắc giáp tỉnh Sơn La và Hòa Bình (nay thuộc tỉnh Phú Thọ)

• Phía Nam giáp huyện Quan Sơn

• Phía Đông giáp huyện Bá Thước

• Phía Tây giáp huyện Mường Lát, tỉnh Sơn La và tỉnh Hủa Phăn (CHDCND Lào)

Trục giao thông chính là Quốc lộ 15A chạy dọc theo thung lũng sông Mã, nối Quan Hóa với vùng đồng bằng Thanh Hóa và các tỉnh Tây Bắc.

II. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN

1. Địa hình

Quan Hóa là huyện miền núi cao, với khoảng 95% diện tích là đồi núi. Địa hình bị chia cắt mạnh, núi cao, sông sâu, nhiều vực thẳm, ghềnh thác, giao thông đi lại khó khăn.

Dãy núi Pha Luông là trục địa hình chính, kéo dài từ Sơn La – Hòa Bình – Tam Điệp – ra ven biển Đông, tạo thành bức tường tự nhiên phân cách Thanh Hóa với vùng Tây Bắc. Trên địa bàn Quan Hóa có nhiều đỉnh núi cao, hiểm trở, tiêu biểu như:

• Đỉnh Pha Phu Phong: cao 1.587 m, cao nhất tỉnh Thanh Hóa

• Núi Mú Mường

• Dãy Pù Hu

• Dãy Pha Ú Hò

• Dãy Pù Luông

2. Sông ngòi

Sông Mã là hệ thống thủy văn chủ đạo. Sông dài 512 km, trong đó đoạn chảy trên lãnh thổ Việt Nam dài 410 km, riêng đoạn qua Thanh Hóa dài 270 km. Đoạn sông Mã chảy qua Mường Lát và Quan Hóa dài khoảng 80 km, uốn lượn, lòng sông hẹp, nhiều ghềnh thác dữ dội, tạo nên cảnh quan hùng vĩ nhưng cũng đầy hiểm trở.

Ngoài sông Mã, Quan Hóa còn có các sông lớn như sông Luồng, sông Lò – những con sông gắn liền với quá trình hình thành bản mường, đời sống kinh tế và văn hóa của cư dân nơi đây từ hàng nghìn năm trước.

III. KHÍ HẬU

Quan Hóa thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa núi cao, đặc trưng bởi:

• Nhiều sương mù, khí lam chướng

• Mùa đông lạnh kéo dài

• Mùa mưa tập trung từ tháng 7–9

Theo ghi chép của Đồng Khánh địa dư chí, vào buổi sáng thường đến cuối giờ Mão mới thấy ánh mặt trời, chiều tối từ cuối giờ Thân sương mù đã bao phủ. Mùa đông rét đậm, mùa hè nắng nóng kèm gió Lào.

IV. LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ BIẾN ĐỔI HÀNH CHÍNH

Theo Đồng Khánh địa dư chí (1887–1888), Quan Hóa là châu thuộc phủ Quảng Hóa, gồm 6 tổng và 28 xã. Dân cư chủ yếu là người Thái (khi đó gọi chung là người Thổ).

Theo Đại Nam nhất thống chí (1909), vùng đất Quan Hóa:

• Nguyên là đất Ai Lao

• Thời Lý – Trần gọi là trại Quan Du, sách Da Quan

• Thời Lê đổi thành châu Quan Da

• Năm Minh Mạng thứ 16 (1835) hợp châu Tàm với châu Quan Da, lập châu Quan Hóa

• Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đổi châu Quan Hóa thành huyện Quan Hóa

V. DÂN CƯ – DÂN TỘC – VĂN HÓA

Quan Hóa là địa bàn cư trú tập trung nhất của người Thái tại Thanh Hóa, chiếm gần 70% dân số. Người Thái Quan Hóa tự gọi là Tày hoặc Táy. Hình thức tổ chức xã hội truyền thống là mường – đứng đầu là Tạo mường, đại diện cho cả quyền lực thế tục và thần quyền.

Các mường lớn như mường Ca Da, mường Áng giữ vai trò trung tâm về chính trị, kinh tế và văn hóa. Người Thái sinh sống dọc các sông suối, làm ruộng nước, kết hợp chăn nuôi, săn bắt và các nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát, nấu rượu cần.

Đời sống tinh thần phong phú với dân ca Khặp (Khắp), lễ hội, tín ngưỡng thờ thần núi, thần sông, thờ tổ tiên. Người Thái là một trong số ít các dân tộc thiểu số có hệ chữ viết riêng; hiện nay chữ Thái đang được phục hồi và truyền dạy rộng rãi.

VI. DI TÍCH – DANH THẮNG – CẢNH QUAN

Quan Hóa có hệ thống di tích và danh thắng phong phú:

• Động Lô Sơn

• Hang Lũng Mu – di chỉ động táng lớn, có niên đại thế kỷ VIII–XI

• Hang Co Luồng

• Hang Phi (hang Ma)

• Động Bà – Bà Chúa Thượng Ngàn

• Đền thờ Thống lĩnh tướng quân Lò Khằm Ban

• Hồ Pha Đây

• Suối Bó Địp

Đặc biệt, Lễ hội Mường Ca Da là lễ hội lớn nhất của cộng đồng người Thái Quan Hóa, gắn với huyền tích lập mường và công lao của các vị thủ lĩnh cổ.

VII. TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN – BẢO TỒN

Quan Hóa cùng Mường Lát có Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hu với diện tích gần 24.000 ha, hệ sinh thái rừng núi đất và núi đá vôi còn khá nguyên sinh, đa dạng sinh học cao. Ngoài ra còn có Khu bảo tồn loài hạt trần Nam Động – nơi bảo tồn nhiều loài cây quý hiếm trong Sách đỏ Việt Nam.

VIII. CON NGƯỜI – TRUYỀN THỐNG

Quan Hóa là vùng đất sinh ra nhiều dòng họ lớn, nhiều cán bộ lãnh đạo có uy tín, tiêu biểu là đồng chí Hà Văn Ban, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa – người để lại dấu ấn sâu đậm về đạo đức và phong cách lãnh đạo.

IX. BIẾN ĐỔI HÀNH CHÍNH HIỆN NAY

Thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính, huyện Quan Hóa từ 14 xã và 1 thị trấn được tổ chức lại còn 8 xã gồm: Hồi Xuân, Nam Xuân, Thiên Phủ, Hiền Kiệt, Phú Lệ, Trung Thành, Phú Xuân và Trung Sơn.

X. KẾT LUẬN

Dù tên gọi hành chính Quan Hóa không còn, nhưng vùng đất cổ mường Ca Da xưa vẫn hiện hữu trong không gian địa lý, lịch sử và tâm thức cộng đồng. Quan Hóa là minh chứng sinh động cho sự giao thoa giữa thiên nhiên – lịch sử – văn hóa dân tộc, một miền đất phên dậu, giàu bản sắc, đang cùng đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.