MƯỜI SÁU ĐIỀU LUẬT BẤT THÀNH VĂN KHẮC CỐT GHI TÂM

Lòng lành tựa kẹo tan mau,

Ơn sâu mấy kẻ nhớ về sau.

Một lời lỡ dại thành sẹo cũ,

Cho đi xin giữ nghĩa bền lâu.

Đời vui lúc bạn còn bình dị,

Đắc ý quanh mình bạn vắng thưa.

Người mừng ít lắm người ganh lắm,

Lặng bước mà đi mặc nắng mưa.

Thật lòng chưa hẳn nên phô hết,

Lời ngay nhiều lúc hóa dao gươm.

Biết im đúng chỗ là khôn vậy,

Giữ trọn nhân tình khỏi tổn thương.

Đừng ép người theo khuôn ý mình,

Tánh quen đâu dễ đổi hành trình.

Sửa mình rồi sẽ lay người khác,

Đó mới là đường sáng nghĩa tình.

Việc khó chớ vội xin rời bước,

Áo gạo còn nhờ chốn mưu sinh.

Trăm nỗi nhọc nhằn đều phải chịu,

Không tiền càng khổ vạn điều kinh.

Nơi làm chỉ trọng công cùng quả,

Nước mắt ai đem đổi bạc vàng.

Giá trị làm nên người đứng vững,

Tài năng mới mở lối huy hoàng.

Đừng để cảm tình luôn nổi sóng,

Giận hờn chỉ chuốc khổ thêm thôi.

Tâm an mới đáng người thành đạt,

Giữ vững lòng mình giữa cuộc đời.

Đừng tưởng nơi xa toàn nắng đẹp,

Mỗi nơi đều có nỗi riêng mang.

Chuyên tâm làm tốt phần mình trước,

Hoa nở rồi hương sẽ ngát ngàn.

Đời nhiều khi trọng tài hơn lý,

Yếu thế thường mang phận thiệt thua.

Muốn khỏi chìm sâu trong bão tố,

Rèn tâm luyện chí sớm hay trưa.

Nếu nhà thiếu lực cùng tầm mắt,

Đừng vội tin lời cũ xưa xa.

Tự học tự đi tìm lối mới,

Mới mong đổi phận giữa phong ba.

Đường lên dốc đứng nhiều sương gió,

Đường xuống thênh thang dễ bước chân.

Lười biếng một ngày nghèo bám gót,

Siêng năng nuôi mộng hóa mùa xuân.

Đọc sách, luyện thân, ăn ngủ sớm,

Đều là gốc rễ của ngày mai.

Tích từng giọt nhỏ thành sông lớn,

Bền chí rồi nên nghiệp đức tài.

Đường đời mấy khúc đầy then chốt,

Chọn bạn, chọn nghề, chọn lứa đôi.

Mỗi bước hôm nay là số phận,

Khôn ngoan quyết định cả tương lai.

Điều vui quá độ sinh tai họa,

Việc khó bền gan nở trái vàng.

Đắng cay là giá mua thành tựu,

Nhẫn nại rồi nên nghiệp vẻ vang.

Biết đúng chưa bằng làm đúng được,

Thắng mình mới thật thắng muôn người.

Soi gương sửa lỗi từng ngày một,

Mệnh số từ đây đổi nụ cười.

Hiểu rõ nhân gian nhiều bão tố,

Vẫn yêu cuộc sống đến sau cùng.

Được thua xem nhẹ, lòng thanh thản,

Sống đẹp rồi về với hư không.

Mười sáu điều vàng xin ghi nhớ,

Giữa đời giữ trọn một tấm son.

Tu thân, trọng nghĩa, bền tâm chí,

An nhiên đi hết quãng đời còn.

TRUNG THỰC- TÀI GIỎI VÀ THẬT THÀ - KHÔN NGOAN

Tại sao không dạy Trung thực, sáng tạo, tài giỏi mà lại dạy Thật thà, khôn lỏi, khôn ngoan ? Thấy gì qua đọc loạt truyện cổ tích được dạy trong trường phổ thông điển hình là truyện “Trí khôn của ta đây”

“Một con cọp từ trong rừng đi ra, thấy một anh nông dân cùng một con trâu đang cày dưới ruộng. Trâu cặm cụi đi từng bước, lâu lâu lại bị quất một roi vào mông. Cọp lấy làm ngạc nhiên lắm. Ðến trưa, mở cày, Cọp liền đi lại gần Trâu hỏi:

– Này, trông anh khỏe thế, sao anh lại để cho người đánh đập khổ sở như vậy?

Trâu trả lời khẽ vào tai Cọp:

– Người tuy nhỏ, nhưng người có trí khôn, anh ạ!

Cọp không hiểu, tò mò hỏi:

– Trí khôn là cái gì? Nó như thế nào?

Trâu không biết giải thích ra sao, đành trả lời qua quýt:

– Trí khôn là trí khôn, chứ còn là cái gì nữa? Muốn biết rõ thì hỏi người ấy!

Cọp thong thả bước lại chỗ anh nông dân và hỏi:

– Trí khôn của anh đâu, cho tôi xem một tí có được không?

Anh nông dân suy nghĩ một lát rồi nói:

– Trí khôn tôi để ở nhà. Ðể tôi về lấy cho anh xem. Anh có cần, tôi sẽ cho anh một ít.

Cọp nghe nói, mừng lắm.

Anh nông dân toan đi, lại làm như sực nhớ ra điều gì bèn nói:

– Nhưng mà tôi đi khỏi, lỡ anh ăn mất trâu của tôi thì sao?

Cọp đang băn khoăn chưa biết trả lời thế nào thì anh nông dân đã nói tiếp:

– Hay là anh chịu khó để tôi buộc tạm vào gốc cây này cho tôi được yên tâm.

Cọp ưng thuận, anh nông dân bèn lấy dây thừng trói cọp thật chặt vào một gốc cây. Xong anh lấy rơm chất chung quanh Cọp, châm lửa đốt và quát:

– Trí khôn của ta đây! Trí khôn của ta đây!

Trâu thấy vậy thích quá, bò lăn ra mà cười, không may hàm trên va vào đá, răng gãy không còn chiếc nào.

Mãi sau dây thừng cháy đứt, Cọp mới vùng dậy ba chân bốn cẳng chạy thẳng vào rừng không dám ngoái nhìn lại.

Từ đó, cọp sinh ra con nào trên mình cũng có những vằn đen dài, vốn là dấu tích những vết cháy, còn trâu thì chẳng con nào có răng ở hàm trên cả”.

.............................

Ở đây anh nông dân đã dùng mẹo mực (toan đi, lại làm như sực nhớ ra điều gì), thủ đoạn lừa dối (trí khôn tôi để ở nhà) con cọp để con cọp mắc bẫy bị trói và bị đốt hòng giết chết con cọp mặc dù con cọp ban đầu đã rất tử tế với anh nông dân (quá ác độc) và được tác giả câu truyện gọi đây là trí khôn của con người;

Vậy khôn là gì, khôn phải chăng bao hàm cả không lỏi và khôn ngoan; Khôn có gì lợi cho cá nhân và xã hội “Khôn là Có khả năng suy xét để xử sự một cách có lợi nhất, tránh được những việc làm và thái độ không nên có; Khôn lỏi là khôn vặt, luôn tìm cách giành lợi riêng cho mình một cách ích kỉ; Khôn ngoan là khôn trong cách xử sự, biết tránh cho mình những điều không hay;” Tóm lại khôn chì có ích cho cá nhân không có ích cho xã hội vì khôn chỉ là khả năng suy xét để né, tránh những điều không có lợi cho mình và kiếm lợi trong đó nếu có thời cơ. Người khôn khác và ngược hẳn với người tài giỏi, người tài giỏi không né, không tránh mà trực diện đối đầu đấu tranh và chinh phục các khó khăn thử thách của thiên nhiên và thú dữ, người tài giỏi dùng đầu óc thông minh sáng tạo của mình phát minh ra lửa, ra vũ khí, chế tạo ra cạm bẫy để bắt và giết thú dữ….Do vậy trong câu chuyện cổ tích trên tác giả nên viết lại là trâu hay hổ (cọp) sợ người không phải là do con người khôn mà là con người giỏi hơn, thông minh hơn nên họ có khả năng chế tạo ra cạm bẫy để bắt hoặc vũ khí để giết chúng nếu vậy thì câu chuyện cổ tích sẽ có giá trị giáo dục cao hơn; Sẽ dạy ra được những con người của phát minh và sáng tạo, dạy ra được những con người có khả năng chinh phục thiên nhiên và thế giới, những con người biết sản xuất vật chất cải thiện và không ngừng nâng cao đời sống con người; Đây có thể cũng là nguyên nhân người Việt mình chưa có giải Nobel bởi vì trong giáo dục và đời sống thường ngày từ xa xưa cho đến nay luôn coi trọng không ngoan hơn tài giỏi;

Hệ thống truyện cổ tích được giảng dạy và truyền thụ trong kho tàng cổ tích Việt hầu hết cấu thành na ná kiểu “trong gia đình thằng anh khôn ngoan khi sống với cha mẹ và khôn lỏi khi bố mẹ chết chiếm hết gia tài của thằng em và thằng em chấp nhận không phản kháng sau đó được bụt (Thánh thần) cứu giúp”; Không bao giờ đề cập đến khả năng thằng em nỗ lực phấn đấu bằng sự thông minh, chịu khó và tài giỏi của mình làm giàu chính đáng và vượt xa thằng anh; Vô tình truyện cổ tích đã ca ngợi sự khôn ngoan khôn lỏi của người anh, ca ngợi sự thật thà chịu đựng của người em, thủ tiêu sự đấu tranh của người cô thế, Quyền lợi của người cô thế bị áp bức bóc lột chỉ có thể dựa vào thần phật mà thôi; Phải chăng đây cũng là nguyên nhân mà người dân ngày nay đến chùa đông như vậy;

Trong giáo dục cũng nên dạy trung thực thay cho thật thà bởi vì Trung thực khác với thật thà, trung thực là không dùng sự giả dối để đánh lừa người khác hay che đậy bản thân, nhưng có quyền im lặng không nói những điều không nên nói. Nói nôm na là bên trong người trung thực luôn tồn tại chữ “trí”. Còn thật thà là chỉ nói thật không nói dối, nhưng là nói thật không biết chọn lọc, cái gì cũng nói thật (không tồn tại chữ trí trong lời nói của mình) thật thà kiểu vô minh.

Tóm lại trong giáo dục nên tập trung khuyến khích dạy: Trung thực, sáng tạo, tài năng, bỏ khuyến khích ca ngợi: Thật thà, khôn lỏi, khôn ngoan./

BÀN LUẬN VỀ KHÔN NGOAN

 Trong tiếng Việt, “khôn ngoan” là một từ ghép đã tồn tại từ lâu và được xem là một phẩm chất đáng quý của con người. Tuy nhiên, nếu tách hai yếu tố cấu thành là khôn và ngoan để phân tích theo nghĩa độc lập, ta sẽ thấy xuất hiện một nghịch lý thú vị: người quá “khôn” thường không “ngoan”, còn người quá “ngoan” nhiều khi lại chưa hẳn “khôn”. Chính vì vậy, “khôn ngoan” không nên được hiểu như một phép cộng giản đơn giữa hai tính chất, mà là một sự thống nhất mang tính biện chứng.

1. “Khôn” là năng lực nhận thức và ứng xử

Khôn trước hết là khả năng hiểu biết, suy xét, phân biệt đúng sai, lợi hại, biết ứng biến trước hoàn cảnh. Người khôn thường biết tính toán, biết bảo vệ lợi ích chính đáng của mình, biết nhìn xa trông rộng và lựa chọn cách hành động có hiệu quả.

Tuy nhiên, nếu chỉ có khôn mà thiếu những giá trị đạo đức thì rất dễ chuyển thành:

* Khôn lỏi.

* Khôn vặt.

* Khôn ranh.

* Khôn lõi.

* Khôn quá hóa dại.

Nghĩa là trí tuệ có thể bị sử dụng sai mục đích.

2. “Ngoan” là sự biết điều và tự giác

Ngoan không đơn thuần là vâng lời.

Theo nghĩa đẹp, ngoan là:

* Biết điều.

* Biết tự chủ.

* Biết tôn trọng chuẩn mực.

* Biết cư xử đúng lúc đúng nơi.

* Biết hy sinh cái tôi khi cần thiết.

Nhưng nếu tuyệt đối hóa sự ngoan thì cũng dễ dẫn đến:

* Thụ động.

* Phụ thuộc.

* Không dám phản biện.

* Không dám đổi mới.

* Thiếu bản lĩnh.

Một người chỉ biết nghe lời mà không biết suy nghĩ độc lập chưa chắc đã là người khôn.

3. Vì sao “khôn” và “ngoan” tưởng như đối lập?

Trong thực tế đời sống, nhiều trường hợp cho thấy:

Người càng nhiều mưu trí thì càng hay đặt câu hỏi, phản biện, không dễ phục tùng.

Ngược lại, người quá ngoan thường chấp nhận khuôn mẫu, ít tranh luận.

Ở góc nhìn đó, hai khái niệm dường như trái ngược nhau.

Đó là lý do có người cho rằng:

Đã khôn thì khó ngoan; đã ngoan thì chưa chắc khôn.

Nhận xét này phản ánh một phần hiện thực, nhưng không phải toàn bộ bản chất.

4. Quan hệ giữa khôn và ngoan là quan hệ biện chứng

Triết học biện chứng cho rằng những mặt đối lập vừa đấu tranh vừa thống nhất với nhau.

Khôn và ngoan cũng vậy.

Khôn giúp con người biết điều gì nên làm.

Ngoan giúp con người biết cách thực hiện điều đúng ấy một cách phù hợp.

Nếu chỉ khôn mà không ngoan sẽ dễ cực đoan.

Nếu chỉ ngoan mà không khôn sẽ dễ trở thành bảo thủ.

Khi hai yếu tố được dung hòa, con người mới đạt tới sự trưởng thành.

Do đó, “khôn ngoan” là một phẩm chất mới, cao hơn tổng số hai yếu tố ban đầu.

5. Khôn ngoan không phải là quan hệ hữu cơ

Quan hệ hữu cơ là khi hai bộ phận kết hợp sẽ tạo thành một chỉnh thể theo kiểu cấu tạo vật chất.

Ví dụ:

* Cây có rễ, thân, lá.

* Con người có tim, phổi, não.

Không có bộ phận này thì chỉnh thể không tồn tại.

Khôn và ngoan không có quan hệ như vậy.

Đó là hai phẩm chất tâm lý – xã hội có thể tồn tại độc lập ở các mức độ khác nhau.

Có người rất khôn nhưng không ngoan.

Có người rất ngoan nhưng chưa khôn.

Chỉ thông qua quá trình rèn luyện, trải nghiệm và tự hoàn thiện, hai yếu tố này mới chuyển hóa lẫn nhau để hình thành phẩm chất “khôn ngoan”.

Đó chính là quan hệ biện chứng.

6. Khôn ngoan là sự cân bằng giữa trí tuệ và nhân cách

Người khôn ngoan không phải người giỏi tính toán nhất.

Cũng không phải người biết vâng lời nhất.

Họ là người:

* Biết đúng sai nhưng không cực đoan.

* Biết bảo vệ mình nhưng không làm hại người.

* Biết mềm khi cần mềm, cứng khi cần cứng.

* Biết tiến, biết lùi đúng lúc.

* Biết giữ nguyên tắc nhưng không giáo điều.

Đó là sự thống nhất giữa trí tuệ và đạo đức, giữa bản lĩnh và khiêm nhường.

Kết luận

Khôn và ngoan là hai khái niệm có thể mang tính đối lập trong một số hoàn cảnh, nhưng không phủ định lẫn nhau. Chúng tồn tại trong mối quan hệ biện chứng: vừa khác biệt, vừa bổ sung, vừa chuyển hóa để tạo nên một phẩm chất cao hơn là khôn ngoan.

Vì vậy, “khôn ngoan” không phải là phép cộng cơ học của “khôn” với “ngoan”, cũng không phải là một quan hệ hữu cơ giữa hai thành tố, mà là kết quả của quá trình phát triển nhân cách, nơi trí tuệ được soi sáng bởi đạo đức và đạo đức được dẫn dắt bởi trí tuệ.

Tuy nhiên, cũng cần lưu ý về mặt ngôn ngữ học rằng từ ghép “khôn ngoan” trong tiếng Việt là một đơn vị từ vựng hoàn chỉnh. Nghĩa của toàn từ không nhất thiết bằng tổng nghĩa của từng tiếng “khôn” và “ngoan” khi đứng riêng. Vì thế, việc phân tích trên là một cách tiếp cận mang tính triết học và khái niệm, nhằm gợi mở suy nghĩ về mối quan hệ giữa trí tuệ và phẩm chất con người, hơn là khẳng định quy luật ngữ nghĩa của từ “khôn ngoan”.