Có lẽ không có khái niệm nào vừa đẹp đẽ, vừa thiêng liêng, lại vừa dễ bị sử dụng như hai chữ “anh hùng”.
Một người lính lấy thân mình cứu đồng đội. Một người công nhân có sáng kiến làm thay đổi cả một dây chuyền sản xuất. Một người dân cứu người trong thiên tai. Một nhà khoa học âm thầm cống hiến hàng chục năm cho một công trình. Một người mẹ chịu đựng mất mát để nuôi con trưởng thành…
Tất cả đều có thể mang trong mình những phẩm chất anh hùng.
Nhưng lịch sử không phải lúc nào cũng ghi nhận tất cả những người như vậy.
Lịch sử thường chọn một số người để ghi tên, kể chuyện, dựng tượng, đặt tên đường, đưa vào sách giáo khoa, làm phim, viết báo và biến họ thành biểu tượng.
Từ đó xuất hiện một câu hỏi không dễ trả lời:
Anh hùng là người có hành động phi thường, hay là người được lịch sử lựa chọn để trở thành biểu tượng?
Và một câu hỏi còn nhạy cảm hơn:
Trong mỗi thời kỳ lịch sử, có phải xã hội và quyền lực chính trị đều có nhu cầu “xây dựng” những hình tượng anh hùng phù hợp với những giá trị mà thời kỳ ấy muốn đề cao?
Câu trả lời, nếu nhìn từ lịch sử nói chung, là: có hiện tượng đó.
Nhưng cần phân biệt rất rõ giữa sự ghi nhận chính đáng đối với một người có công và việc biến một con người thành biểu tượng phục vụ một thông điệp chính trị.
I. ANH HÙNG TRƯỚC HẾT LÀ MỘT CON NGƯỜI
Trước khi trở thành tượng đài, anh hùng là một con người.
Họ có thể dũng cảm nhưng cũng có thể sợ hãi.
Có thể thông minh nhưng không phải lúc nào cũng xuất chúng.
Có thể có một chiến công lớn nhưng cuộc đời còn nhiều mặt rất bình thường.
Đó là điều chúng ta thường quên khi một con người đã được đưa lên thành biểu tượng.
Khi đã trở thành “anh hùng”, xã hội có xu hướng nhìn họ như một nhân vật gần như hoàn hảo.
Nhưng con người thật không bao giờ đơn giản như một biểu tượng.
Một người có thể anh hùng trong một khoảnh khắc nhưng bình thường trong phần còn lại của cuộc đời.
Một người có thể rất giỏi trong chiến đấu nhưng không nhất thiết giỏi về quản lý.
Một người có thể dũng cảm trên chiến trường nhưng không nhất thiết là nhà tư tưởng.
Một người có thể lập chiến công lớn nhưng không nhất thiết phải là người tài năng nhất trong đơn vị.
Điều đó hoàn toàn bình thường.
Bởi anh hùng và thiên tài là hai phạm trù khác nhau.
Anh hùng trước hết là vấn đề của hành động, lựa chọn và sự hy sinh.
Còn tài năng là vấn đề của năng lực, trí tuệ, sáng tạo và thành tựu.
Hai thứ có thể gặp nhau, nhưng không đồng nhất.
II. TỪ “NGƯỜI ANH HÙNG” ĐẾN “HÌNH TƯỢNG ANH HÙNG”
Đây mới là vấn đề sâu sắc.
Một người lập chiến công là một sự kiện.
Nhưng để biến người đó thành hình tượng anh hùng, xã hội phải thực hiện một quá trình khác:
lựa chọn – kể lại – nhấn mạnh – biểu tượng hóa – phổ biến – giáo dục.
Chẳng hạn, một chiến công có thể được kể theo rất nhiều cách.
Có thể kể:
Người chiến sĩ ấy đã hoàn thành nhiệm vụ trong điều kiện cực kỳ khó khăn.
Nhưng cũng có thể kể:
Người chiến sĩ ấy không sợ hãi, quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ bằng mọi giá.
Rồi câu chuyện được viết thành bài báo.
Bài báo được đưa vào sách.
Sách được đưa vào giáo dục.
Nhân vật được dựng thành phim.
Tên được đặt cho đường phố.
Hình ảnh được đưa lên áp phích.
Cuối cùng, một con người cụ thể trở thành biểu tượng của một giá trị xã hội.
Đây chính là quá trình xây dựng hình tượng anh hùng.
Và bản thân quá trình này không nhất thiết là xấu.
Một xã hội muốn tồn tại cần có những giá trị để truyền lại cho thế hệ sau.
Muốn giáo dục lòng dũng cảm thì cần những tấm gương dũng cảm.
Muốn khuyến khích lao động sáng tạo thì cần những người lao động tiêu biểu.
Muốn nhắc thế hệ trẻ về sự hy sinh của chiến tranh thì cần những nhân vật lịch sử cụ thể.
Vấn đề chỉ bắt đầu khi hình tượng được đặt cao hơn sự thật.
III. ANH HÙNG CŨNG LÀ MỘT CÔNG CỤ GIÁO DỤC VÀ CHÍNH TRỊ
Không thể phủ nhận rằng trong lịch sử nhiều quốc gia, việc xây dựng hình tượng anh hùng luôn gắn với nhu cầu của từng thời kỳ.
Nhà nước có một nhu cầu rất tự nhiên:
xã hội phải có những giá trị chung.
Trong chiến tranh, xã hội cần những biểu tượng của lòng dũng cảm, hy sinh và trung thành.
Trong thời kỳ xây dựng đất nước, xã hội cần những biểu tượng của lao động, sản xuất, sáng tạo.
Trong những giai đoạn khủng hoảng, xã hội có thể cần những biểu tượng của đoàn kết và hy sinh.
Vì vậy, việc tôn vinh một nhân vật không chỉ nói về người được tôn vinh, mà còn nói về xã hội đang tôn vinh người đó.
Một thời kỳ đề cao người chiến sĩ.
Một thời kỳ đề cao người công nhân.
Một thời kỳ đề cao nhà khoa học.
Một thời kỳ khác lại đề cao doanh nhân, nhà sáng tạo, người làm công nghệ.
Như vậy, danh sách những “người hùng tiêu biểu” của một xã hội cũng phần nào phản ánh những giá trị mà xã hội đó muốn khuyến khích.
Đây là một hiện tượng phổ biến trong lịch sử chính trị và văn hóa, không phải riêng của một quốc gia.
IV. MẶT TÍCH CỰC CỦA VIỆC “XÂY DỰNG ANH HÙNG”
Không nên nhìn việc xây dựng hình tượng anh hùng chỉ bằng con mắt tiêu cực.
Nó có những chức năng xã hội rất quan trọng.
Thứ nhất, tạo ra ký ức chung
Một dân tộc không thể sống chỉ bằng những con số thống kê.
Con người nhớ lịch sử thông qua những câu chuyện.
Một cái tên cụ thể đôi khi khiến một thế hệ hiểu về một giai đoạn lịch sử sâu sắc hơn hàng trăm trang tài liệu.
Thứ hai, tạo chuẩn mực đạo đức
Khi một xã hội tôn vinh người dám hy sinh, xã hội đang nói:
Chúng ta coi trọng lòng dũng cảm.
Khi tôn vinh người lao động sáng tạo:
Chúng ta coi trọng trí tuệ và lao động.
Khi tôn vinh người cứu người:
Chúng ta coi trọng tình người.
Thứ ba, truyền cảm hứng
Một thế hệ trẻ cần những tấm gương.
Không phải để sao chép một con người, mà để học một phẩm chất:
dũng cảm, trách nhiệm, sáng tạo, trung thực, hy sinh.
Vì thế, việc tôn vinh đúng người, đúng công trạng là một nhu cầu lành mạnh của xã hội.
Luật Thi đua, khen thưởng của Việt Nam cũng xác định khen thưởng là việc ghi nhận, biểu dương, tôn vinh công trạng và khuyến khích cá nhân, tập thể có thành tích; Luật Thi đua, khen thưởng 2022 hiện hành có hiệu lực từ ngày 1/1/2024. (Văn Bản Chính Phủ)
V. NHƯNG MẶT TRÁI BẮT ĐẦU KHI “ANH HÙNG” TRỞ THÀNH SẢN PHẨM CỦA TUYÊN TRUYỀN
Đây là phần nhạy cảm nhất.
Một người có công là một chuyện.
Nhưng cách kể về người đó lại là chuyện khác.
Khi một nhân vật được lựa chọn để trở thành biểu tượng, có nguy cơ xuất hiện một quá trình:
chọn lọc sự thật.
Những gì phù hợp với hình tượng được nhấn mạnh.
Những gì không phù hợp bị bỏ qua.
Những chi tiết phức tạp được giản lược.
Những mâu thuẫn bị loại bỏ.
Một con người nhiều chiều được biến thành một hình ảnh một chiều:
hoàn toàn tốt – hoàn toàn đúng – hoàn toàn dũng cảm – hoàn toàn mẫu mực.
Từ con người thật trở thành nhân vật biểu tượng.
Và khi đó, chúng ta phải đặt câu hỏi:
Chúng ta đang tưởng nhớ một con người hay đang sử dụng hình ảnh của một con người để truyền tải một thông điệp?
VI. “ANH HÙNG ĐƯỢC XÂY DỰNG” KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI “ANH HÙNG GIẢ”
Đây là điểm cần hết sức công bằng.
Một người được tuyên truyền, giáo dục, báo chí hoặc Nhà nước xây dựng thành hình tượng không có nghĩa chiến công của người đó là giả.
Hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.
Có thể:
người đó thực sự có công lớn, nhưng hình tượng về họ được xây dựng lớn hơn con người thật.
Đây mới là điều đáng nghiên cứu.
Ví dụ, một người có chiến công thực sự.
Nhưng sau nhiều năm, câu chuyện được kể lại với nhiều lớp ý nghĩa mới.
Thành tích ban đầu là một sự kiện.
Sau đó nó trở thành truyền thuyết.
Rồi truyền thuyết trở thành biểu tượng.
Cuối cùng biểu tượng trở thành một phần của ký ức chính trị.
Ở mỗi bước, sự kiện lịch sử có thể không thay đổi, nhưng cách xã hội hiểu về sự kiện ấy có thể thay đổi.
VII. VÌ SAO “NGƯỜI ĐƯỢC XÂY DỰNG” ĐÔI KHI LẠI CÓ VẺ KÉM GIỎI HƠN “NGƯỜI KHÔNG ĐƯỢC XÂY DỰNG”?
Đây là câu hỏi rất đáng suy nghĩ.
Nhưng cần sửa một điểm:
Không thể kết luận rằng người được xây dựng luôn kém giỏi hơn người không được xây dựng.
Bởi chúng ta không có một thước đo khách quan để so sánh toàn bộ những người được và không được tôn vinh.
Tuy nhiên, cảm giác ấy có thể xuất hiện vì một số cơ chế xã hội rất rõ ràng.
1. Người được chọn thường là người “phù hợp để trở thành biểu tượng”
Người giỏi nhất chưa chắc là người dễ kể chuyện nhất.
Một nhà khoa học có công trình xuất sắc nhưng cuộc đời phức tạp, ít khả năng truyền thông có thể khó trở thành biểu tượng.
Ngược lại, một người có câu chuyện rõ ràng, dễ nhớ, dễ kể, có một chiến công tiêu biểu, có hình ảnh đẹp và phù hợp với giá trị mà thời kỳ đó muốn đề cao có thể được xã hội nhớ đến nhiều hơn.
Khả năng trở thành biểu tượng không hoàn toàn giống khả năng thực tế.
2. Người âm thầm giỏi thường ít có “câu chuyện”
Đây là nghịch lý lớn nhất.
Có những người làm việc rất giỏi nhưng không có một khoảnh khắc kịch tính.
Họ nghiên cứu 30 năm.
Làm kỹ thuật 40 năm.
Dạy học 40 năm.
Xây dựng một hệ thống mà không có một “chiến công” cụ thể.
Họ tạo ra giá trị rất lớn nhưng câu chuyện khó kể.
Trong khi một hành động diễn ra trong vài phút có thể tạo ra một câu chuyện anh hùng rất mạnh.
Truyền thông thích câu chuyện; lịch sử xã hội lại cần cả quá trình.
3. Người được lựa chọn thường phải đại diện cho một giá trị
Đây là điểm quan trọng nhất về mặt chính trị.
Một biểu tượng không chỉ đại diện cho chính mình.
Họ còn được kỳ vọng đại diện cho:
* lòng yêu nước;
* tinh thần hy sinh;
* người công nhân;
* người nông dân;
* người lính;
* thanh niên;
* phụ nữ;
* trí thức;
* một địa phương;
* một ngành nghề;
* hoặc một lý tưởng xã hội nào đó.
Vì vậy, tiêu chí lựa chọn biểu tượng có thể không hoàn toàn trùng với tiêu chí lựa chọn người giỏi nhất.
Người được chọn có thể là:
người tiêu biểu nhất cho một thông điệp,
chứ không nhất thiết là:
người xuất sắc nhất trong toàn bộ lĩnh vực.
Hai điều đó rất khác nhau.
VIII. NGUY CƠ NGUY HIỂM NHẤT: BIẾN ANH HÙNG THÀNH “THƯỚC ĐO CON NGƯỜI”
Khi một hình tượng được tôn vinh quá lâu, xã hội dễ rơi vào một sai lầm:
ai không giống hình mẫu thì bị xem là kém.
Trong khi một xã hội khỏe mạnh phải chấp nhận rằng:
con người có nhiều cách để đóng góp.
Không phải ai cũng phải hy sinh.
Không phải ai cũng phải lập chiến công.
Không phải ai cũng phải trở thành biểu tượng.
Một kỹ sư âm thầm làm tốt công việc của mình.
Một bác sĩ chữa bệnh cho hàng nghìn người.
Một giáo viên dạy học trò suốt 40 năm.
Một người nông dân làm ra lương thực.
Một người thợ sửa chữa hàng nghìn cỗ máy.
Họ có thể không bao giờ trở thành “anh hùng”.
Nhưng xã hội vẫn tồn tại nhờ họ.
Một đất nước không thể chỉ được xây dựng bằng những người hùng. Nó được xây dựng chủ yếu bởi hàng triệu người bình thường làm tốt công việc của mình.
IX. ANH HÙNG CHÍNH TRỊ VÀ “CÔNG CỤ HÓA” LỊCH SỬ
Đây là ranh giới cần cảnh giác.
Khi một nhân vật lịch sử được sử dụng để chứng minh rằng:
“thời đại này hoàn toàn đúng”,
“chủ trương này hoàn toàn đúng”,
“tổ chức này luôn đúng”,
“một con đường duy nhất là đúng”,
thì nhân vật lịch sử đã vượt ra khỏi phạm vi tưởng niệm và trở thành công cụ lập luận chính trị.
Đó là lúc việc xây dựng anh hùng có thể trở thành vấn đề.
Bởi lịch sử không phải một câu chuyện chỉ có màu trắng và đen.
Một xã hội trưởng thành phải có khả năng nói:
Người này có công lớn.
Đồng thời vẫn có thể nói:
Nhưng người đó cũng là một con người trong một hoàn cảnh lịch sử cụ thể, và chúng ta cần nghiên cứu họ bằng tư liệu chứ không chỉ bằng huyền thoại.
Tôn trọng một nhân vật lịch sử không có nghĩa là cấm đặt câu hỏi về nhân vật đó.
Ngược lại:
càng là nhân vật lớn, càng cần được nghiên cứu bằng tư liệu nghiêm túc.
X. DANH HIỆU ANH HÙNG VÀ NGHỊCH LÝ CỦA SỰ TÔN VINH
Một nghịch lý rất đáng suy nghĩ là:
Danh hiệu càng cao, nguy cơ người đời chỉ nhìn thấy danh hiệu càng lớn.
Khi ấy, người ta không còn hỏi:
“Người này thực sự đã làm gì?”
mà chỉ hỏi:
“Người này là anh hùng.”
Danh hiệu trở thành câu trả lời thay cho nghiên cứu.
Đó là điều nguy hiểm.
Bởi danh hiệu là kết luận của một cơ chế công nhận, không phải toàn bộ lịch sử của một con người.
Ngay cả pháp luật về danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Anh hùng Lao động cũng đặt ra những tiêu chuẩn cụ thể về thành tích, phẩm chất, ảnh hưởng và quá trình cống hiến; chẳng hạn, luật quy định danh hiệu Anh hùng LLVTND có thể được tặng hoặc truy tặng cho cá nhân có hành động anh hùng và thành tích đặc biệt xuất sắc, còn Anh hùng Lao động gắn với thành tích đặc biệt xuất sắc trong lao động, sáng tạo. (Văn Bản Chính Phủ)
Nói cách khác:
danh hiệu là sự công nhận chính thức, không phải phép biến một con người thành “siêu nhân”.
XI. ANH HÙNG THẬT SỰ CẦN ĐƯỢC TRẢ LẠI CHO LỊCH SỬ
Có lẽ cách tôn trọng anh hùng tốt nhất không phải là thần thánh hóa họ.
Mà là trả họ về đúng thân phận con người.
Hãy cho họ được có:
* những điểm mạnh;
* những điểm yếu;
* những thành công;
* những sai lầm;
* những giới hạn;
* những hoàn cảnh lịch sử;
* những lựa chọn khó khăn.
Khi đó, câu chuyện về họ mới có giá trị.
Bởi nếu một người anh hùng được mô tả như một con người hoàn hảo đến mức không còn khuyết điểm, thì thế hệ sau rất khó học được điều gì.
Nhưng nếu ta biết:
người ấy cũng sợ hãi nhưng vẫn bước lên;
cũng khó khăn nhưng vẫn làm;
cũng có giới hạn nhưng vẫn cố gắng vượt qua;
thì người ấy lại trở nên gần gũi và đáng kính hơn.
XII. VÀ CÓ LẼ CÂU HỎI LỚN NHẤT KHÔNG PHẢI “AI LÀ ANH HÙNG?”
Mà là:
Ai được quyền quyết định ai là anh hùng?
Nhà nước?
Quân đội?
Tổ chức?
Báo chí?
Nhân dân?
Lịch sử?
Hay thời gian?
Mỗi chủ thể đều có một cách nhìn.
Nhà nước cần danh hiệu và quy trình pháp lý.
Tổ chức cần những tấm gương để giáo dục.
Báo chí cần những câu chuyện có sức lan tỏa.
Nhân dân có ký ức riêng.
Gia đình có ký ức riêng.
Còn lịch sử cuối cùng phải dựa vào tư liệu, bằng chứng và sự kiểm chứng.
Cho nên, một xã hội trưởng thành không nên chỉ hỏi:
“Người này có phải anh hùng không?”
Mà nên hỏi thêm:
“Anh hùng ở phương diện nào?”
“Công trạng cụ thể là gì?”
“Bằng chứng lịch sử ở đâu?”
“Danh hiệu được trao trong hoàn cảnh nào?”
“Thời đại ấy cần biểu tượng gì?”
“Có những người khác cũng có công nhưng không được ghi nhận hay không?”
Và quan trọng nhất:
“Chúng ta đang nghiên cứu một con người hay đang bảo vệ một huyền thoại?”
XIII. ANH HÙNG VÀ NHỮNG NGƯỜI KHÔNG CÓ TÊN
Cuối cùng, có lẽ chúng ta phải dành một phần lòng biết ơn cho những người không được xây dựng thành anh hùng.
Họ có thể là người giỏi hơn.
Có thể là người làm việc nhiều hơn.
Có thể là người hy sinh không kém.
Có thể là người có đóng góp lớn nhưng không có câu chuyện phù hợp với nhu cầu biểu tượng của thời đại.
Lịch sử của một dân tộc vì thế luôn có hai phần:
lịch sử của những người được ghi tên
và
lịch sử của những người làm nên lịch sử nhưng không được ghi tên.
Phần thứ hai thường lớn hơn rất nhiều.
Đó là những người lính vô danh.
Những người công nhân vô danh.
Những người nông dân vô danh.
Những người thầy vô danh.
Những kỹ sư vô danh.
Những người mẹ vô danh.
Những con người bình thường đã làm những việc phi thường nhưng không bao giờ có một tấm bằng nào.
KẾT LUẬN
Anh hùng là một giá trị đẹp của nhân loại.
Nhưng hình tượng anh hùng là một sản phẩm của lịch sử.
Giữa hai thứ ấy có một khoảng cách.
Một người có thể thật sự có công, nhưng câu chuyện về họ có thể được lựa chọn, tổ chức và diễn giải theo nhu cầu của từng thời kỳ.
Việc xây dựng hình tượng anh hùng có mặt tích cực: tạo ký ức, truyền cảm hứng, giáo dục lòng dũng cảm và củng cố những giá trị chung.
Nhưng nó cũng có mặt trái: nếu đi quá xa, biểu tượng có thể che khuất con người, tuyên truyền có thể che khuất lịch sử, danh hiệu có thể che khuất công trạng thực tế, và huyền thoại có thể che khuất sự thật.
Vì vậy, điều cần thiết không phải là phủ nhận các anh hùng.
Mà là đưa anh hùng trở lại đúng vị trí của họ trong lịch sử.
Không thần thánh hóa.
Không hạ thấp.
Không phủ nhận công lao.
Cũng không biến họ thành những con người hoàn hảo ngoài đời thực.
Và đặc biệt, đừng để việc tôn vinh một số người khiến chúng ta quên rằng có hàng triệu người không được gọi là anh hùng nhưng vẫn làm nên đất nước.
Bởi một chân lý rất đơn giản:
Danh hiệu có thể được trao.
Hình tượng có thể được xây dựng.
Tượng đài có thể được dựng lên.
Nhưng giá trị thật của một con người thì cuối cùng vẫn phải được trả lời bằng hành động và thời gian.
Và có lẽ đó cũng là lý do tại sao đôi khi ta có cảm giác “người được xây dựng thì ít thấy giỏi giang hơn người không được xây dựng”.
Không hẳn vì họ kém hơn.
Mà vì người được xây dựng được nhìn qua lăng kính của biểu tượng, còn người không được xây dựng có thể được nhìn qua toàn bộ thành quả thực tế của họ.
Một bên là con người được kể lại.
Một bên là con người được kiểm chứng bằng những gì họ để lại.
Khoảng cách giữa hai hình ảnh ấy chính là nơi lịch sử cần sự tỉnh táo nhất
