XƯA TRỌNG KHÔN HƠN TÀI

NAY MUỐN PHÁT TRIỂN PHẢI TRỌNG TÀI HƠN KHÔN

Có một câu nói đáng để suy ngẫm:

“Xưa trọng khôn hơn tài. Nay muốn phát triển phải trọng tài hơn khôn.”

Đây không phải là sự phủ nhận giá trị của “khôn”, mà là lời nhắc nhở về sự chuyển đổi trong thang giá trị của một xã hội đang hướng đến phát triển bằng tri thức, khoa học và đổi mới sáng tạo.

Trước hết, cần phân biệt rõ giữa khôn và tài.

Khôn là khả năng ứng xử linh hoạt trước hoàn cảnh. Người khôn biết tránh điều bất lợi, biết nắm bắt thời cơ, biết lựa chọn con đường ít rủi ro nhất. Trong lịch sử, khi con người còn phải vật lộn với thiên tai, chiến tranh, đói nghèo, sự khôn ngoan giúp con người tồn tại. Vì thế, ông cha ta mới có những câu như: “Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”, “Một điều nhịn, chín điều lành” hay “Khôn sống, mống chết”.

Nhưng khôn cũng có nhiều cấp độ. Có khôn ngoan dựa trên đạo lý và trí tuệ, nhưng cũng có khôn lỏi – chỉ chăm chăm tìm lợi ích cho mình bằng mưu mẹo, lách luật hoặc lợi dụng người khác. Khi xã hội quá đề cao cái “khôn” mà không phân biệt hai khái niệm này, rất dễ dẫn đến tâm lý “miễn mình có lợi”, còn lợi ích chung bị xem nhẹ.

Ngược lại, tài là năng lực tạo ra giá trị mới. Người tài không chỉ biết thích nghi mà còn biết thay đổi hoàn cảnh. Họ sáng tạo ra máy móc, công nghệ, thuốc chữa bệnh, phương pháp quản lý, tác phẩm nghệ thuật hay những phát minh làm cuộc sống tốt đẹp hơn.

Nếu người khôn tìm cách đi đường vòng để tránh núi, thì người tài mở đường xuyên núi.

Nếu người khôn tìm cách thích nghi với dòng nước, thì người tài xây cây cầu bắc qua dòng nước ấy.

Đó là sự khác biệt căn bản giữa tồn tại và phát triển.

Lịch sử phát triển của nhân loại cho thấy, những quốc gia vươn lên mạnh mẽ đều đặt người tài vào vị trí trung tâm. Họ đầu tư cho giáo dục, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và trọng dụng nhân tài. Chính những con người ấy tạo ra giá trị mới, nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy sự phát triển bền vững.

Trong khi đó, nếu một xã hội chỉ coi trọng sự khôn khéo trong ứng xử mà chưa thực sự khuyến khích sáng tạo và năng lực chuyên môn, thì rất dễ xuất hiện tâm lý ngại đổi mới, sợ thất bại và thích chọn những giải pháp an toàn hơn là tìm kiếm những bước đột phá.

Điều đó không có nghĩa là người tài không cần khôn.

Một nhà khoa học tài năng nhưng thiếu sự khôn ngoan trong ứng xử có thể gặp nhiều trở ngại. Ngược lại, một người rất khôn nhưng không có năng lực thực chất cũng khó tạo ra những giá trị lớn cho xã hội.

Vì vậy, điều cần hướng tới không phải là loại bỏ cái khôn, mà là đặt cái tài ở vị trí dẫn dắt và để cái khôn phục vụ cho cái tài.

Khôn giúp người tài tránh sai lầm.

Đạo đức giúp người tài không lạm dụng tài năng.

Trung thực giúp người tài giữ được uy tín.

Sáng tạo giúp người tài mở ra những chân trời mới.

Đó mới là nền tảng của một xã hội văn minh.

Trong giáo dục cũng vậy. Nếu chỉ dạy trẻ biết “khéo léo”, “khôn ngoan”, biết tránh rủi ro mà không khuyến khích tư duy độc lập, sáng tạo và tinh thần dám thử thách, thì rất khó hình thành những con người có khả năng tạo ra các giá trị mới.

Một nền giáo dục hiện đại không chỉ đào tạo những người biết sống khéo, mà còn phải đào tạo những con người biết suy nghĩ, biết sáng tạo, biết làm việc xuất sắc và biết cống hiến.

Vì thế, câu nói “Xưa trọng khôn hơn tài. Nay muốn phát triển phải trọng tài hơn khôn” có thể được hiểu như một lời hiệu triệu thay đổi tư duy.

Từ chỗ coi trọng sự khéo léo để tồn tại, hãy chuyển sang coi trọng năng lực để phát triển.

Từ chỗ chỉ biết thích nghi với hoàn cảnh, hãy hướng đến cải biến hoàn cảnh.

Từ chỗ chỉ tìm cách hơn người, hãy tìm cách tạo ra giá trị cho nhiều người.

Một dân tộc sẽ không thể trở thành hùng cường nếu chỉ có nhiều người khôn. Nhưng một dân tộc biết trọng dụng người tài, đồng thời nuôi dưỡng sự trung thực, sáng tạo và trách nhiệm, sẽ có nhiều cơ hội tạo nên những thành tựu lớn.

Vì vậy, trong thời đại kinh tế tri thức và cạnh tranh toàn cầu hôm nay, có lẽ khẩu hiệu phù hợp không còn là “khôn để tồn tại”, mà nên là:

“Có tài để kiến tạo, có đức để phụng sự và có khôn để hành xử.”

Đó mới là sự kết hợp hài hòa giữa trí tuệ, năng lực và nhân cách – nền tảng của sự phát triển bền vững cho mỗi con người và cho cả một quốc gia.