MÔ HÌNH VẼ RẮN THÊM CHÂN

“Vẽ rắn thêm chân”: Khi công ty sinh ra tập đoàn, trường sinh ra đại học — mô hình tổ chức hay căn bệnh hình thức của thời đại?

Câu hỏi này chạm đến một vấn đề quan trọng trong quản trị doanh nghiệp, tổ chức giáo dục và cải cách thể chế hiện nay: Khi một tổ chức phát triển, việc mở rộng thành nhiều đơn vị là nhu cầu khách quan hay chỉ là cách tạo thêm tầng nấc quản lý, chức danh và danh nghĩa mà không làm tăng giá trị thực chất?

Thành ngữ “vẽ rắn thêm chân” vốn chỉ việc thêm thắt những thứ không cần thiết, khiến cái vốn đã hoàn chỉnh trở nên rườm rà, thậm chí phản tác dụng. Đặt vào mô hình “công ty thành tập đoàn”, “trường thành đại học”, câu thành ngữ này gợi ra một nghịch lý đáng suy ngẫm: Quy mô có thể lớn lên rất nhanh, nhưng năng lực thực chất, chất lượng và hiệu quả chưa chắc phát triển tương ứng.

Tuy nhiên, cần phân biệt ngay từ đầu: không phải cứ thành lập tập đoàn hay phát triển thành đại học là “vẽ rắn thêm chân”. Vấn đề nằm ở chỗ tổ chức mới có tạo ra năng lực mới, giá trị mới và hiệu quả cao hơn hay không.

I. Bản chất của mô hình “rắn thêm chân”

Có thể nhìn nhận hiện tượng này qua ba tầng ý nghĩa.

1. Tầng thứ nhất: Thay đổi tên gọi nhưng không thay đổi thực chất

Một công ty đổi tên thành tập đoàn, một trường đổi tên thành đại học, một cơ sở được nâng cấp thành trung tâm, viện hoặc học viện. Nếu chỉ thay đổi biển hiệu, sơ đồ tổ chức, cấp bậc và chức danh mà năng lực sản xuất, chất lượng đào tạo, nghiên cứu, quản trị và phục vụ xã hội vẫn như cũ, thì sự thay đổi ấy chủ yếu mang tính hình thức.

Tên gọi mới tạo ra cảm giác về tầm vóc mới, nhưng cảm giác không đồng nghĩa với năng lực.

2. Tầng thứ hai: Thêm tầng nấc quản lý nhưng không tăng hiệu quả

Khi một công ty trở thành tập đoàn, có thể xuất hiện thêm công ty mẹ, ban điều hành, các ban chức năng và nhiều công ty thành viên. Khi một trường phát triển thành đại học, có thể hình thành các trường thành viên, viện nghiên cứu, trung tâm và bộ máy quản trị tương ứng.

Những cấu trúc đó có thể rất cần thiết nếu tổ chức đã đủ lớn và hoạt động đủ đa dạng. Nhưng nếu chúng chỉ làm tăng chi phí hành chính, kéo dài quy trình ra quyết định, phân tán trách nhiệm và tạo thêm thủ tục, thì tổ chức đang phải nuôi bộ máy nhiều hơn là bộ máy phục vụ tổ chức.

3. Tầng thứ ba: Đồng nhất quy mô với chất lượng

Đây mới là điểm sâu xa nhất.

* Nhiều công ty chưa chắc đã tạo thành một tập đoàn mạnh.

* Nhiều trường, khoa và viện chưa chắc đã tạo thành một đại học xuất sắc.

* Nhiều cấp quản lý chưa chắc tạo ra quản trị tốt.

* Nhiều chức danh chưa chắc tạo ra nhiều trách nhiệm.

* Nhiều bằng cấp, chứng nhận và danh hiệu chưa chắc phản ánh năng lực thực tế.

Một tổ chức có thể lớn lên về hình thức nhưng không trưởng thành về chất lượng. Đó chính là nguy cơ “rắn thêm chân”: phần phụ trợ phát triển nhanh hơn phần cốt lõi.

II. Vì sao mô hình này xuất hiện mạnh trong giai đoạn hiện nay?

1. Tâm lý sính danh hiệu, sính quy mô và thích đứng ở vị trí cao hơn

Trong môi trường cạnh tranh, tên gọi có thể trở thành một công cụ tiếp thị. Chữ “tập đoàn” tạo cảm giác doanh nghiệp lớn; chữ “đại học” gợi hình ảnh một thiết chế giáo dục có quy mô và tầm vóc cao hơn.

Điều đó không nhất thiết là tiêu cực. Tên gọi có thể phản ánh một quá trình trưởng thành thực sự. Nhưng khi danh xưng trở thành mục tiêu tự thân, tổ chức dễ rơi vào vòng xoáy:

* Có công ty thì muốn thành tập đoàn.

* Có trường thì muốn thành đại học.

* Có phòng ban thì muốn thành viện, trung tâm.

* Có cán bộ quản lý thì muốn có thêm cấp phó, chức danh và quyền hạn.

Khi ấy, người ta có thể quan tâm nhiều hơn đến câu hỏi “Tổ chức của mình mang tên gì?” thay vì “Tổ chức của mình giải quyết được vấn đề gì cho xã hội?”.

Đó là sự đảo lộn giữa phương tiện và mục đích: Danh xưng vốn để phản ánh năng lực, nhưng lại có nguy cơ trở thành thứ được theo đuổi thay cho năng lực.

2. Cơ chế tổ chức có thể tạo động lực cho việc phình to bộ máy

Một tổ chức mới không chỉ tạo ra một cái tên mới. Nó có thể kéo theo ngân sách, trụ sở, bộ máy hành chính, vị trí quản lý, quyền phân bổ nguồn lực và cơ hội thăng tiến.

Nếu thành lập thêm một đơn vị đồng nghĩa với việc xuất hiện thêm quyền hạn và nguồn lực, nhưng không có cơ chế đánh giá hiệu quả tương xứng, người có quyền quyết định có thể có động cơ mở rộng tổ chức ngay cả khi lợi ích chung chưa rõ ràng.

Đây là vấn đề thuộc về kinh tế học thể chế và quản trị: lợi ích của người quyết định mở rộng có thể không trùng khớp hoàn toàn với lợi ích của người phải gánh chi phí.

Trong doanh nghiệp, chi phí có thể do cổ đông, người lao động hoặc khách hàng chịu. Trong trường học, chi phí có thể chuyển thành học phí, chi phí hành chính hoặc nguồn lực bị rút khỏi giảng dạy và nghiên cứu. Trong cơ quan công, chi phí có thể nằm trong ngân sách và thời gian của xã hội.

Tuy nhiên, không thể chỉ nhìn vào số lượng cấp quản lý để kết luận một tổ chức hoạt động kém. Điều cần xem xét là các cấp đó có tạo ra giá trị tương xứng hay không.

3. Nhầm lẫn giữa phát triển theo chiều rộng và phát triển theo chiều sâu

Phát triển theo chiều rộng là tăng quy mô, số lượng đơn vị, ngành nghề, cơ sở và nhân sự.

Phát triển theo chiều sâu là nâng cao năng suất, chất lượng, trình độ công nghệ, năng lực nghiên cứu, chất lượng đào tạo và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Hai hướng này có thể bổ trợ cho nhau, nhưng không tự động đi cùng nhau.

Một doanh nghiệp có thể mua lại nhiều công ty nhưng không tích hợp được công nghệ, nhân lực và thị trường. Một trường có thể mở thêm nhiều ngành nhưng chưa có đủ giảng viên giỏi, phòng thí nghiệm và năng lực nghiên cứu.

Khi chiều rộng tăng nhanh hơn chiều sâu, quy mô trở thành gánh nặng thay vì lợi thế.

III. Công ty thành tập đoàn: Khi nào là phát triển, khi nào là “vẽ rắn thêm chân”?

Cần nhìn nhận vấn đề trên cơ sở thực chất chứ không chỉ căn cứ vào tên gọi.

Theo Điều 194 Luật Doanh nghiệp 2020, tập đoàn kinh tế là nhóm công ty có quan hệ với nhau thông qua sở hữu cổ phần, phần vốn góp hoặc liên kết khác; tập đoàn không phải là một loại hình doanh nghiệp độc lập có tư cách pháp nhân riêng. Các công ty mẹ, công ty con và thành viên vẫn có quyền, nghĩa vụ theo quy định pháp luật.

Điều này cho thấy tên gọi “tập đoàn” tự nó không chứng minh rằng một doanh nghiệp đã có năng lực của một tập đoàn.

Tiêu chí Phát triển thực chất “Vẽ rắn thêm chân”

Mục đích Tăng năng lực cạnh tranh, mở rộng thị trường Nâng danh xưng, tạo hình ảnh

Cơ cấu Phân công rõ ràng, phối hợp hiệu quả Chồng chéo chức năng, thêm tầng nấc

Tài chính Tăng giá trị, kiểm soát rủi ro Tăng chi phí, phân tán nguồn lực

Quản trị Quyền hạn gắn với trách nhiệm Quyền tăng nhưng trách nhiệm không rõ

Kết quả Năng suất và hiệu quả tăng Quy mô tăng nhưng hiệu quả không tăng tương ứng

Một tập đoàn thực chất có thể chia sẻ công nghệ, vốn, dữ liệu, mạng lưới phân phối và năng lực quản trị giữa các công ty thành viên. Nếu từng công ty hoạt động rời rạc, công ty mẹ chỉ thu thêm chi phí quản lý mà không tạo ra giá trị chung, thì việc tập hợp ấy cần được xem xét lại.

Nói cách khác, không phải cứ nhiều công ty là tập đoàn mạnh; phải chứng minh được rằng liên kết giữa các công ty tạo ra giá trị lớn hơn khi chúng hoạt động riêng lẻ.

IV. Trường thành đại học: Không thể lấy quy mô thay cho chất lượng học thuật

Đối với giáo dục đại học, vấn đề còn sâu sắc hơn bởi trường học không chỉ là một tổ chức cung cấp dịch vụ. Nó còn có sứ mệnh đào tạo con người, sáng tạo tri thức và phục vụ sự phát triển lâu dài của đất nước.

Cần phân biệt việc đổi tên với việc thay đổi mô hình tổ chức.

Một trường đại học có thể tập trung vào một số lĩnh vực chuyên sâu và đạt trình độ xuất sắc. Một đại học đa ngành có thể tổ chức nhiều trường thành viên, kết hợp đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Hai mô hình không nhất thiết hơn kém nhau về chất lượng; điều quan trọng là mức độ phù hợp với sứ mệnh và năng lực thực tế.

Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15 phân biệt các mô hình cơ sở giáo dục đại học, trong đó đại học có cơ cấu và phạm vi đào tạo đa ngành theo quy định. Vì vậy, không nên coi “trường” và “đại học” đơn thuần là hai cách gọi có thể thay thế nhau mà không xét đến điều kiện tổ chức, hoạt động và pháp luật áp dụng.

Những biểu hiện đáng lo ngại

* Mở thêm trường thành viên nhưng không đủ đội ngũ giảng viên và năng lực học thuật.

* Tăng số ngành đào tạo nhưng chất lượng đầu ra không được cải thiện.

* Phát triển các ban, viện, trung tâm nhưng chức năng chồng chéo với khoa và phòng hiện có.

* Chú trọng cơ sở vật chất, thương hiệu và tuyển sinh hơn chất lượng giảng dạy, nghiên cứu.

* Đánh giá thành công qua số lượng đơn vị, chức danh và quy mô tuyển sinh, thay vì năng lực của người học sau tốt nghiệp.

Ngược lại, nếu mô hình đại học mới tạo được các nhóm nghiên cứu mạnh, chương trình liên ngành, hệ thống dùng chung phòng thí nghiệm, thư viện, dữ liệu và nguồn lực học thuật thì đó là sự phát triển có cơ sở.

Trong giáo dục, thước đo cuối cùng không phải là trường có bao nhiêu đơn vị thành viên, mà là người học trưởng thành đến đâu, tri thức được tạo ra như thế nào và xã hội nhận được giá trị gì.

V. Từ “vẽ rắn thêm chân” đến căn bệnh hình thức trong quản trị

Hiện tượng này có thể liên hệ với một số căn bệnh tổ chức phổ biến.

Thứ nhất, bệnh thành tích. Tổ chức ưu tiên những chỉ tiêu dễ trình bày, dễ báo cáo và dễ tạo ấn tượng, trong khi các kết quả cốt lõi khó đo lường hơn lại bị xem nhẹ.

Thứ hai, bệnh quan liêu. Mỗi tầng nấc mới có thể sinh ra quy trình báo cáo, xin ý kiến, phê duyệt và kiểm tra. Thay vì giúp công việc nhanh hơn, bộ máy lại khiến công việc chậm hơn.

Thứ ba, bệnh hình thức. Thay đổi tên gọi, sơ đồ, khẩu hiệu và danh hiệu được xem như thành tựu, trong khi các vấn đề về chất lượng và hiệu quả chưa được giải quyết.

Thứ tư, bệnh lợi ích cục bộ. Một bộ phận có thể muốn mở rộng đơn vị của mình để tăng nguồn lực và quyền hạn, dù điều đó chưa chắc mang lại lợi ích cho toàn hệ thống.

Thứ năm, bệnh né tránh trách nhiệm. Khi có quá nhiều tầng nấc, trách nhiệm dễ bị chia nhỏ. Thành công có nhiều người nhận công, nhưng thất bại lại khó xác định ai phải chịu trách nhiệm chính.

Những căn bệnh ấy không nhất thiết tồn tại ở mọi tập đoàn hay đại học. Chúng là những nguy cơ cần được kiểm tra bằng dữ liệu, cơ chế vận hành và kết quả thực tế.

VI. Điều gì cần thay đổi trong giai đoạn hiện nay?

Theo tôi, giải pháp không phải là phản đối mọi hình thức mở rộng, mà là thay đổi nguyên tắc đánh giá và quyết định mở rộng.

1. Từ tư duy “lớn hơn” sang tư duy “tốt hơn”

Trước khi lập một công ty con, trường thành viên, viện hoặc trung tâm mới, cần trả lời được ba câu hỏi:

* Vấn đề cụ thể nào đang cần giải quyết?

* Vì sao cơ cấu hiện tại không giải quyết tốt vấn đề đó?

* Đơn vị mới sẽ tạo ra giá trị gì mà cách tổ chức hiện tại không thể tạo ra với chi phí thấp hơn?

Nếu không trả lời được, cần cân nhắc kỹ trước khi mở rộng.

2. Mọi tầng nấc phải chứng minh giá trị của mình

Một đơn vị quản lý chỉ nên tồn tại khi chức năng của nó thực sự cần thiết và kết quả có thể đánh giá được.

Có thể sử dụng những chỉ tiêu như:

* Chi phí quản lý trên tổng chi phí hoạt động.

* Thời gian xử lý công việc trước và sau khi tái cơ cấu.

* Mức độ chồng chéo chức năng.

* Năng suất lao động và hiệu quả sử dụng tài sản.

* Chất lượng dịch vụ, sản phẩm, đào tạo hoặc nghiên cứu.

* Mức độ hài lòng của người sử dụng và các bên liên quan.

Không nên đánh giá bộ máy chỉ bằng số lượng người hoặc số lượng đơn vị đã cắt giảm, bởi có những vị trí tuy ít người nhưng giữ chức năng thiết yếu.

3. Gắn quyền hạn với trách nhiệm giải trình

Người quyết định mở rộng tổ chức cần giải trình về mục tiêu, chi phí, nguồn lực và kết quả. Các đơn vị thành viên phải có trách nhiệm rõ ràng, có cơ chế kiểm toán và đánh giá phù hợp.

Đối với doanh nghiệp, cần đặc biệt chú ý hiệu quả đầu tư và các giao dịch giữa công ty mẹ với công ty con. Đối với đại học, cần đặt chất lượng học thuật, tính tự chủ có trách nhiệm và lợi ích của người học ở vị trí trung tâm.

4. Dám thu gọn những gì không còn cần thiết

Một tổ chức trưởng thành không chỉ biết mở rộng mà còn biết thu gọn, sáp nhập hoặc chấm dứt những bộ phận hoạt động kém hiệu quả.

Đó không phải là thất bại. Đó có thể là biểu hiện của năng lực tự điều chỉnh.

Một doanh nghiệp mạnh không nhất thiết phải có nhiều công ty nhất. Một đại học tốt không nhất thiết phải có nhiều trường thành viên nhất. Điều quan trọng là mỗi đơn vị tồn tại vì một nhu cầu thực sự và tạo ra giá trị tương xứng.

VII. Kết luận: Đừng lấy cái chân được vẽ thêm làm bằng chứng con rắn đã lớn lên

Hình ảnh “vẽ rắn thêm chân” là một phép ẩn dụ sắc sảo để suy ngẫm về quản trị trong thời đại coi trọng quy mô, thương hiệu và tốc độ phát triển.

Nhưng bài học không phải là cứ mở rộng tổ chức thì đều sai. Một công ty có thể cần trở thành tập đoàn để hội nhập và cạnh tranh. Một trường có thể cần phát triển thành đại học để kết nối nhiều lĩnh vực đào tạo và nghiên cứu. Cơ cấu mới có thể là điều kiện để tạo ra những năng lực mà cơ cấu cũ không thể đáp ứng.

Vấn đề là phải phân biệt phát triển thực chất với phình to hình thức, đổi mới cơ cấu với đổi tên, nâng cao năng lực với gia tăng danh nghĩa.

Nếu một công ty thành tập đoàn mà năng suất không tăng, quản trị không tốt hơn, sức cạnh tranh không mạnh hơn, thì danh xưng mới chưa chứng minh được thành công.

Nếu một trường thành đại học mà chất lượng đào tạo, năng lực nghiên cứu và khả năng phục vụ xã hội không tiến bộ, thì sự thay đổi cơ cấu vẫn chưa hoàn thành sứ mệnh của nó.

Nếu một bộ máy có thêm nhiều cấp quản lý mà công việc chậm hơn, chi phí cao hơn và trách nhiệm mờ nhạt hơn, thì sự mở rộng ấy cần được xem xét lại.

Bởi suy cho cùng, giá trị của một tổ chức không nằm ở số chữ trên biển hiệu, số tầng trong sơ đồ hay số chức danh trong danh sách lãnh đạo, mà nằm ở những giá trị thực tế mà tổ chức tạo ra cho con người và xã hội.

Có thể đúc kết triết lý ấy bằng một câu:

“Đừng nhầm lẫn giữa lớn lên và trưởng thành; đừng lấy sự phình to của bộ máy làm thước đo cho sự phát triển. Rắn không cần thêm chân để trở nên mạnh hơn, cũng như tổ chức không cần thêm tầng nấc để trở nên hiệu quả hơn. Cái cần được bồi đắp không phải là hình thức bên ngoài, mà là năng lực bên trong.”

Và nếu mở rộng thành một nguyên tắc quản trị cho giai đoạn hiện nay, thì hãy cho rằng:

Mỗi lần thêm một đơn vị, phải chứng minh được giá trị mới; mỗi lần thêm một cấp quản lý, phải tạo ra hiệu quả cao hơn; mỗi lần nâng một danh xưng, phải nâng được chất lượng thực chất. Nếu không, cải cách rất dễ trở thành sự thay đổi hình thức, còn phát triển chỉ là một cái tên đẹp hơn cho chính bộ máy cũ.