(Nghiên cứu sau khi đọc tác phẩm “Xứ Thanh” của Ngo Hoai Chung)
Cụm từ “Xứ Thanh” không phải là tên gọi mới xuất hiện trong thời hiện đại, mà có nguồn gốc từ cách gọi địa lý, hành chính và văn hóa đã tồn tại từ nhiều thế kỷ.
Muốn hiểu đúng vì sao người ta gọi là Xứ Thanh chứ không gọi đơn thuần là vùng Thanh Hóa, cần phân biệt hai vấn đề: lịch sử hình thành từ xứ và lịch sử tên gọi Thanh.
1. Từ “xứ” xuất hiện từ khi nào?
“Xứ” là một từ Hán Việt, viết bằng chữ Hán là 處, mang nghĩa gốc là nơi chốn, địa phận, khu vực.
Trong tiếng Việt, từ này phát triển thêm nghĩa chỉ một vùng đất có những đặc điểm địa lý, lịch sử, phong tục và văn hóa riêng.
Đáng chú ý, vào thời Lê sơ, từ “xứ” từng được sử dụng như một danh xưng hành chính.
Theo các tài liệu về lịch sử hành chính Việt Nam, năm 1490, dưới triều vua Lê Thánh Tông, việc tổ chức lại bản đồ hành chính đã đưa cách gọi các đơn vị thừa tuyên sang hệ thống xứ (trấn), trong đó có xứ Thanh Hoa và xứ Nghệ An.
Như vậy, từ xứ không chỉ là cách nói dân gian mà từng có ý nghĩa hành chính chính thức.
2. Xứ Thanh chính thức có từ năm nào?
Cần chú ý một chi tiết lịch sử rất quan trọng: Thanh Hóa có tên gọi trước khi có danh xưng Xứ Thanh.
Năm Tên gọi hành chính
Thời Bắc thuộc Cửu Chân, Ái Châu
1029 Phủ Thanh Hóa
1466 Thừa tuyên Thanh Hóa
1469 Thừa tuyên Thanh Hoa
1490 Xứ Thanh Hoa
1509–1516 Trấn Thanh Hoa
1802 Trấn Thanh Hóa
1831 Tỉnh Thanh Hoa
1841 Tỉnh Thanh Hóa
Nguồn: tư liệu lịch sử hành chính Thanh Hóa và VietnamPlus. Vietnam+ (VietnamPlus) +2
Như vậy, nếu xét theo danh xưng hành chính, năm 1490 là mốc lịch sử quan trọng để xác định sự xuất hiện của Xứ Thanh Hoa, tức cách đây hơn 530 năm.
3. Tại sao lại gọi là Xứ Thanh mà không gọi là vùng Thanh?
Có ba lý do đáng chú ý.
Thứ nhất, do truyền thống hành chính.
Thời quân chủ, xứ là một đơn vị lãnh thổ rộng, có tổ chức cai quản và ranh giới tương đối rõ ràng. Cách gọi Xứ Thanh bắt nguồn từ truyền thống này.
Thứ hai, do đặc điểm địa lý và lịch sử.
Thanh Hóa nằm ở vị trí chuyển tiếp giữa Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, có:
* Miền núi phía Tây rộng lớn.
* Đồng bằng sông Mã, sông Chu trù phú.
* Miền ven biển dài.
* Hệ thống sông ngòi, núi non, đồng bằng và biển tạo nên một không gian sinh tồn đa dạng.
Đây là một vùng đất có tính thống nhất địa lý và lịch sử khá rõ nét.
Thứ ba, do bản sắc văn hóa riêng biệt.
Xứ Thanh không chỉ là một địa danh hành chính mà còn là một không gian văn hóa.
Đó là:
* Văn hóa Đông Sơn với trống đồng và nền văn minh sông Mã.
* Văn hóa Thành Nhà Hồ.
* Văn hóa Lam Sơn gắn với cuộc khởi nghĩa Lê Lợi.
* Văn hóa dân gian, tục ngữ, ca dao, phương ngữ xứ Thanh.
* Những truyền thống lịch sử, phong tục và tính cách con người vùng đất Thanh.
Chính những yếu tố đó khiến danh xưng Xứ Thanh tồn tại lâu dài trong đời sống tinh thần.
4. Xứ Thanh khác gì với Thanh Hóa?
Đây là điểm rất đáng suy ngẫm.
Thanh Hóa Xứ Thanh
Tên gọi địa danh, đơn vị hành chính Danh xưng vùng đất lịch sử – văn hóa
Có ranh giới hành chính Có phạm vi văn hóa, lịch sử
Gắn với bộ máy quản lý nhà nước Gắn với cộng đồng và bản sắc địa phương
Có thể thay đổi theo cải cách hành chính Có sức sống lâu dài trong văn hóa và tâm thức
Nói cách khác:
* Thanh Hóa là tên gọi một địa phương.
* Xứ Thanh là cách gọi một miền đất cùng lịch sử, văn hóa, con người và truyền thống.
Đây là cách phân biệt về ý nghĩa, không phải hai địa danh có hai ranh giới hoàn toàn khác nhau.
5. Một nhận định về chiều sâu danh xưng Xứ Thanh
Tôi cho rằng khi nghiên cứu địa chí Thanh Hóa, cần nhìn nhận danh xưng Xứ Thanh ở ba tầng ý nghĩa:
* Địa lý: Một không gian tự nhiên có núi, rừng, sông, đồng bằng và biển.
* Lịch sử: Một vùng đất có bề dày lịch sử từ Cửu Chân, Ái Châu đến Thanh Hoa, Thanh Hóa.
* Văn hóa: Một cộng đồng cư dân có tiếng nói, phong tục, phương ngữ, tín ngưỡng và truyền thống riêng.
Có thể khái quát bằng một câu:
Thanh Hóa là tên đất, Xứ Thanh là hồn đất.
Tên gọi hành chính có thể thay đổi qua các triều đại, nhưng danh xưng Xứ Thanh vẫn được lưu truyền bởi ký ức lịch sử, văn hóa và tình cảm của nhiều thế hệ người dân.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét