ISRAEL

HÀNH TRÌNH LỊCH SỬ CỦA MỘT DÂN TỘC LƯU TÁN VÀ TÁI LẬP QUỐC GIA

Lịch sử của Israel không chỉ là câu chuyện của một quốc gia hiện đại, mà là lịch sử kéo dài hàng thiên niên kỷ của dân tộc Do Thái – một dân tộc nhiều lần mất nước, lưu đày và phân tán, nhưng vẫn duy trì bản sắc văn hóa và tôn giáo.

1. Thời kỳ tổ phụ (theo truyền thống Kinh Thánh)

Theo Kinh Thánh Do Thái và Cựu Ước Kitô giáo, tổ phụ của người Do Thái là Áp-ra-ham (Abraham), sống khoảng đầu thiên niên kỷ II TCN. Ông được cho là xuất phát từ thành Ur thuộc vùng Lưỡng Hà (nay thuộc Iraq) và di cư đến vùng Canaan (nay là Israel/Palestine).

Con cháu của ông, qua Y-sác (Isaac) và Gia-cốp (Jacob), hình thành nên 12 chi tộc Israel. Gia-cốp theo truyền thống được đổi tên thành “Israel”, và từ đó tên gọi “con cháu Israel” xuất hiện.

Lưu ý: Những sự kiện này chủ yếu dựa trên văn bản tôn giáo; khảo cổ học hiện đại chưa có bằng chứng xác nhận đầy đủ các nhân vật cụ thể như Abraham.

2. Thời kỳ Ai Cập và Xuất Hành

Theo Kinh Thánh, người Israel từng di cư sang Ai Cập do nạn đói và sau đó bị biến thành nô lệ. Nhân vật Môi-se (Moses) dẫn dân Israel ra khỏi Ai Cập trong sự kiện gọi là “Xuất Hành” (Exodus), có thể vào khoảng thế kỷ XIII TCN nếu theo niên đại truyền thống.

Tuy nhiên, các nhà sử học hiện đại vẫn còn tranh luận về quy mô và tính lịch sử chính xác của sự kiện này.

3. Hình thành vương quốc Israel cổ đại

Khoảng thế kỷ XI–X TCN, các bộ lạc Israel hình thành một vương quốc thống nhất dưới thời các vua Saul, David và Solomon (theo Kinh Thánh).

Sau khi vua Solomon qua đời (khoảng 930 TCN), vương quốc chia thành:

• Vương quốc Israel (miền Bắc)

• Vương quốc Judah (miền Nam)

Các biến cố chính:

• Năm 722 TCN: Đế quốc Assyria chinh phục vương quốc Israel (miền Bắc).

• Năm 586 TCN: Đế quốc Babylon dưới thời Nebuchadnezzar II phá hủy Jerusalem và Đền Thờ thứ nhất, lưu đày giới tinh hoa Judah sang Babylon.

Năm 539 TCN, vua Cyrus Đại đế của Ba Tư chinh phục Babylon và cho phép người Do Thái hồi hương, tái thiết Đền Thờ (Đền Thờ thứ hai). Sự kiện này có bằng chứng khảo cổ như Trụ tròn Cyrus (Cyrus Cylinder).

4. Thời Hy Lạp – La Mã và lưu tán

Sau Ba Tư, vùng đất này lần lượt thuộc quyền kiểm soát của:

• Đế quốc Hy Lạp (thời Alexander Đại đế)

• Đế quốc Seleucid

• Cuối cùng là La Mã

Năm 70 SCN, sau cuộc nổi dậy của người Do Thái, La Mã phá hủy Đền Thờ thứ hai ở Jerusalem.

Năm 135 SCN, sau cuộc khởi nghĩa Bar Kokhba, La Mã đổi tên vùng Judea thành “Syria Palaestina”, và nhiều người Do Thái bị phân tán. Từ đây bắt đầu thời kỳ Diaspora (lưu tán) kéo dài gần hai thiên niên kỷ.

5. Thảm họa Holocaust và phong trào phục quốc

Cuối thế kỷ XIX, phong trào Zionism (Chủ nghĩa phục quốc Do Thái) ra đời với mục tiêu tái lập quê hương dân tộc tại Palestine – lúc đó thuộc Đế quốc Ottoman, sau này thuộc Anh ủy trị.

Trong Thế chiến II, khoảng 6 triệu người Do Thái bị Đức Quốc xã sát hại trong Holocaust. Biến cố này thúc đẩy mạnh mẽ việc thành lập một nhà nước Do Thái.

Ngày 14/5/1948, Nhà nước Israel tuyên bố độc lập. Ngay sau đó, chiến tranh bùng nổ với các nước Ả Rập láng giềng.

6. Vị trí địa chiến lược

Vùng đất Israel nằm ở điểm giao giữa châu Á, châu Âu và châu Phi – là hành lang giao thương và quân sự quan trọng từ thời cổ đại. Vì vậy, nơi đây liên tục trở thành mục tiêu tranh giành của các đế chế lớn: Ai Cập, Assyria, Babylon, Ba Tư, Hy Lạp, La Mã…

Việc bị chinh phục nhiều lần không chỉ do yếu tố tôn giáo mà chủ yếu do vị trí địa chiến lược.

7. Quan hệ Israel – Iran hiện đại

Trước năm 1979, Iran (dưới thời Shah Mohammad Reza Pahlavi) có quan hệ hợp tác với Israel.

Sau Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979, chính quyền mới theo đường lối Hồi giáo Shiite xem Israel là đối thủ ý thức hệ và chính trị. Quan hệ hai nước trở nên căng thẳng cho đến nay.

Hoa Kỳ là đồng minh chiến lược quan trọng nhất của Israel, cung cấp hỗ trợ quân sự và chính trị lớn. Đồng thời Mỹ có mâu thuẫn sâu sắc với Iran từ sau khủng hoảng con tin năm 1979–1981.

Căng thẳng Israel–Iran hiện nay chủ yếu xoay quanh:

• Vấn đề hạt nhân Iran

• Ảnh hưởng địa chính trị tại Syria, Lebanon

• Cân bằng quyền lực tại Trung Đông

Kết luận

Lịch sử Israel là lịch sử của một dân tộc có nguồn gốc cổ đại, trải qua nhiều lần mất nước, lưu đày và phân tán, nhưng vẫn duy trì bản sắc văn hóa – tôn giáo và cuối cùng tái lập quốc gia vào thế kỷ XX.

Khi tìm hiểu lịch sử này, cần phân biệt rõ:

• Truyền thống tôn giáo (Kinh Thánh)

• Dữ kiện khảo cổ và nghiên cứu lịch sử hiện đại

• Bối cảnh chính trị – địa chiến lược

Chỉ khi tách bạch các yếu tố đó, câu chuyện mới phản ánh đúng tiến trình hình thành và phát triển của một đất nước trong dòng chảy lịch sử thế giới.

Có thơ rằng:

Ur cổ rời quê bước viễn du,

Canaan đất hứa dựng thiên thu.

Mười hai chi tộc thành cơ nghiệp,

Một dải sơn hà lắm hận thù.

Assyria phá miền phương Bắc,

Babylon thiêu chốn điện cung u.

Hai nghìn năm lạc phương trời lạ,

Tái lập non sông rạng thế kỷ.