Bài của Ngo Hoai Chung
Trước khi có Nghị định số 72/CP ngày
18/11/1996 của Chính phủ về điều chỉnh địa giới hành chính, Quan Hóa là huyện
lớn nhất tỉnh Thanh Hóa và là một trong những huyện lớn nhất Việt Nam với tổng
diện tích lên đến 2.741km2, gần gấp đôi diện tích của tỉnh Thái Bình cũ
(1.585km2).
Sau khi chia tách thành 3 huyện: Quan
Hóa, Quan Sơn và Mường Lát, Quan Hóa có diện tích 990,70km2, dân số là 49.765
người. Trong đó dân tộc Thái là 32.687 người, dân tộc Mường là 12.489 người,
dân tộc Kinh là 4.002 người, dân tộc Mông là 475 người, còn lại là các dân tộc
khác. Đến trước ngày 1/7/2025, thời điểm sắp xếp chính quyền địa phương theo mô
hình 2 cấp, huyện Quan Hóa có 14 xã và 1 thị trấn.
Là huyện vùng núi cao của tỉnh Thanh
Hóa, Quan Hóa giáp tỉnh Sơn La và Hòa Bình (nay là Phú Thọ) về phía bắc, huyện
Quan Sơn về phía nam, huyện Bá Thước về phía đông, huyện Mường Lát, Sơn La và
tỉnh Hủa Phăn (nước CHDCND Lào) về phía tây. Đường bộ có quốc lộ 15A chạy qua
nối Quan Hóa với miền xuôi Thanh Hóa và các tỉnh Tây Bắc Việt Nam
Quan Hóa có tới 95% diện tích là đồi
núi, địa hình chia cắt phức tạp, núi cao sông sâu hiểm trở, đi lại khó khăn,
kinh tế chậm phát triển. Dãy Pha Luông là mạch núi chạy từ Sơn La về Hòa Bình
kéo đến Tam Điệp chạy ra mép nước biển đông như bức tường thành ranh giới tự
nhiên ngăn cách Thanh Hóa với Sơn La và Hòa Bình, Ninh Bình, trong đó có Quan
Hóa. Các ngọn núi lớn cao hiểm trở nổi tiếng của Quan Hóa có đỉnh Pha Phu Phong
cao nhất tỉnh Thanh Hóa là 1.587m; núi Mú Mường, dãy Pù Hu, dãy Pha Ú Hò, dãy
Pù Luông…
Sông Mã, con sông lớn nhất của Thanh
Hóa, có chiều dài 512km, trong lãnh thổ Việt Nam 410km, đoạn qua Thanh Hóa
270km, bắt nguồn từ Vân Nam Trung Quốc chảy vào Việt Nam qua Điện Biên, Sơn La,
vắt mình sang Hủa Phăn (Lào) rồi đổ vào Mường Lát, chảy về Quan Hóa. Đoạn sông
Mã qua Mường Lát và Quan Hóa dài 80km, quanh co, hẹp và nhiều ghềnh thác “gầm
lên khúc độc hành” giữa núi rừng thâm u. Cùng với sông Mã, Quan Hóa còn có sông
Luồng, sông Lò là những con sông được cư dân nơi đây hàng ngàn đời nay dựa vào
để lập bản, dựng mường, tạo nên không gian văn hóa đa dạng và độc đáo, là vùng
đất gốc của mường Ca Da xưa, Quan Hóa nay.
Theo “Đồng Khánh địa dư chí” được viết
vào những năm 1887 – 1888, “Quan Hóa là châu thuộc phủ Quảng Hóa, do phủ kiêm
lý. Châu hạt phía đông giáp huyện Cẩm Thủy, phía tây giáp huyện Trình Cố, phía
nam giáp châu Lang Chánh, phía bắc giáp Mai Châu tỉnh Hưng Hóa. Đông tây cách
nhau 154 dặm. Nam bắc cách nhau 131 dặm. Toàn châu có 6 tổng: tổng Phú Lệ, 6
xã; tổng Lực Canh, 4 xã; tổng Cổ Nam, 5 xã; tổng Đặc Kiệt, 4 xã; tổng Hữu Thủy,
5 xã và tổng Quang Chiêm, 4 xã.
Phong tục: Trong châu đều là người Thổ
(Thái) ở nhà sàn, viết chữ liền một mạch hàng ngang. Tính tháng thì cứ 30 ngày
là một tháng, không phân biệt tháng thiếu, tháng đủ. Đàn ông cày ruộng chặt
củi, đàn bà dệt vải thô. Cha mẹ chết thì
để quan tài trong nhà 1 năm hoặc 2, 3 năm rồi mới chôn. Khi chôn cất thì cùng
không có lễ tế ngu tế điện gì cả, chỉ mời thầy mo đến cúng, đọc chú chừng nửa
ngày mà thôi.
Sản vật: Lúa, khoai, đậu đều có cả,
nhưng không được bao nhiêu. Các loại gỗ màu, tre, nứa, sa nhân, sáp ong, cánh
kiến thì có khá nhiều. Nhục quế dùng làm thuốc, nhưng không được thơm tốt bằng
quế ở Thường Xuân, Lang Chánh.
Khí hậu: Nhiều khí lam chướng, ít khí
trong lành. Hàng ngảy đến cuối giời Mão mới thấy ánh mặt trời, cuối giờ Thân
sương mù đã âm u che trời. Tháng giêng, tháng hai còn lạnh. Tháng 3, 4 thời
tiết ấm áp. Tháng 5,6 gió nam thổi mạnh, nắng nóng. Tháng 7.8 gió thu mưa lụt.
Tháng 9. 10 trời bắt đầu lạnh. Tháng 11, 12 rét căm căm.
Sông núi: Trong châu khắp nơi đều là núi
đá. Liên tiếp bên trái, bên phải, đằng trước đằng sau, san sát không thể phân
biệt để gọi tên núi, chỉ theo tên các xã dân cư để gọi tên núi mà thôi. Một
đoạn sông Mã: từ xã Vân Lung ở phía tây chảy đến xã Phú Nghiêm ở phía đông, dài
160 dặm, rộng 20 trượng, sâu 5,6 thước. Thủy triều không lên đến.
Danh thắng: Động Lô Sơn: đá núi đều màu
trắng, cây cối xanh tươi. Dưới núi có dòng sông nhỏ, trong núi có động đá,
trong động có ngôi đền của dân xã thờ thần núi, rất linh thiêng. Cây cối xanh
tốt, cảnh trí thanh u”.
Tại sách “Đại Nam nhất thống chí tỉnh
Thanh Hóa”, tập thượng, được hoàn thành vào đời Duy Tân thứ 3, năm 1909, có
ghi: “Châu Quan Hóa ở phía tây bắc tỉnh, cách 218 dặm. Phía đông tới huyện Cẩm
Thủy phủ Quảng Hóa; phía tây tới huyện Trình Cố phủ Trấn Man; phía nam giáp
châu Lang Chánh; phía bắc liền Mai Châu tỉnh Hưng Hóa. Nguyên trước là đất của
Ai Lao. Đời Lý, đời Trần tới đầu triều Lê, gọi là trại Quan Du, lại gọi là sách
Da Quan. Năm Quang Thuận triều Lê đổi ra Da Châu (có chỗ gọi là Quan Da), thuộc
vào Thanh Đô phủ, do thổ tù họ Phạm nối quyền quản trị. Khoảng năm Gia Long
triều Nguyễn vẫn để theo cũ. Năm Minh Mạng 16, đem Tàm Châu cho nhập vào, đặt
ra tên châu ngày nay, và đặt chức tri châu cai trị, mà vẫn thuộc vào phủ Thọ
Xuân (nguyên trước là Thanh Đô mới đổi ra). Năm Tự Đức thứ 3, bỏ bớt tri châu,
đổi sang thuộc phủ Quảng Hóa kiêm nhiếp. Nguyên cũ lãnh 6 tổng. Năm Thành Thái
thứ 5 đổi đặt châu úy. Năm 14 trích thêm tổng Cổ Lũng trong huyện Cẩm Thủy, năm
16 lại trích thêm tổng Thiết Ứng (Ống) trong châu Lang Chánh cùng 2 tổng Điền
Lô, Sa Lung trong huyện Cẩm Thủy cho thuộc thêm vào. Hiện nay lãnh 10 tổng, 49
xã, thôn”.
Sách “Địa chí Thanh Hóa, tập I, Địa lý
và Lịch sử” chép Quan Hóa: “Là miền núi cao giáp nước Lào, xa xưa ít được khai
phá, việc quản lý hành chính thời Lê – Trịnh về trước còn lỏng lẻo, hầu như
chưa vươn tới. Thời thuộc Hán là miền đất cực tây huyện Đô Lung; thời Tề, đổi
tên Đô Lung thành Cát Lung. Thời Đường thuộc huyện Trường Lâm. Thời Đinh, Lê,
Lý không thay đổi. Thời Trần – Hồ: có thể thuộc huyện Nga Lạc châu Thanh Hóa.
Thời Lê – Nguyễn: huyện Quan Hóa thực tế
hình thành từ thời Lê – Nguyễn. Quá trình hình thành như sau: Thời Lê có tên châu Quan Da (bởi có mường Ca
Da) thuộc phủ Thanh Đô (bên cạnh các châu khác là: châu Lang Chánh, châu Tàm,
châu Sầm). Minh Mệnh 16 (1835) cho hợp châu Tàm với châu Quan Da để lập ra châu
Quan Hóa (châu Quan Hóa có từ đây). Sau cách mạng tháng Tám 1945, châu Quan Hóa đổi thành huyện Quan
Hóa với 32 xã và 1 thị trấn”..
Trong các huyện miền núi Thanh Hóa, Quan
Hóa là địa bàn có người Thái sinh sống tập trung, là dân tộc chiếm tỷ lệ gần
70% thành phần dân số của huyện, văn hóa dân tộc Thái có vai trò chủ đạo trong
dòng chảy văn hóa nơi đây. Người Thái Quan Hóa tự gọi là Tày (hoặc Táy) theo
phát âm của từng địa phương. Trước đây, các họ lớn ở Quan Hóa có họ Hà, họ Phạm
Bá là các họ đứng đầu các mường theo chế độ thế tập, gọi là Tạo mường. Tạo có
quyền rất lớn, đại diện cho cả thế quyền và thần quyền trong cai trị mường. Ở
Quan Hóa có Mường Ca Da, mường Áng là các mường lớn, có ảnh hưởng quan trọng về
chính trị, kinh tế đối với cả vùng. Mường là hình thức tổ chức xã hội truyền
thống của người Thái, một đơn vị cộng đồng tự quản mang tính lãnh địa song song
với đơn vị hành chính nhà nước. To nhất là mường, dưới mường là các pọong, dưới
pọong là các bản, đơn vị cơ sở của người Thái. Người Thái có tập quán quần cư
theo sông, suối (nặm) để làm ruộng (na) và ao hồ (noong), từ đó tạo lập bản
mường. Người Thái kết hợp cả làm ruộng, chăn nuôi và săn bắt hái lượm nhưng trồng lúa nước vẫn là chính.
Ngoài ra người Thái còn có các nghề dệt thổ cẩm, đan lát, làm rượu cần, mộc…
Với hình thức quần cư ở các bản, tính
cộng đồng cao nên đời sống tinh thần của người Thái rất phong phú. Người Thái
có dân ca gọi là Khặp (khắp) rất độc đáo có các nội dung đa dạng, phong phú về
lời ca, được phổ biến rộng rãi trong các mường bản về lịch sử, dân tộc, quan
niệm tín ngưỡng, nghi lễ, giao tiếp, tình yêu trai gái, sinh hoạt vui chơi.
Kiến trúc nhà ở của người Thái là nhà sàn, quây quần đầu hồi nhà nọ sát đầu hồi
nhà kia, được làm bằng gỗ tốt, rất chắc chắn và hình dáng đẹp, trong nhà ít khi
ngăn vách nên rộng rãi, có cầu thang lên xuống trước nhà và sau nhà. Trong ẩm
thực người Thái chủ yếu ăn cơm nếp, món ăn có măng rừng, rau củ rừng, thịt gà,
vịt, lợn, bò, cá sông... Người Thái dùng rượu trắng (siêu) và rượu cần làm bằng
ngô, sắn và ủ bằng men lá trong rừng. Rượu cần chỉ dùng khi có khách quý, khi
uống có ông Trám để làm chủ cuộc vui. Các lễ hội, lễ tục, tín ngưỡng tập quán
của người Thái về trang phục, âm nhạc, tang ma, cưới xin, rất phong phú và đậm
bản sắc tộc người.
Quan Hóa cùng chung với huyện Mường Lát
khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hu với tổng diện tích rừng đặc dụng lên tới
23.835,96 ha. Đặc trưng nổi bật của khu bảo tồn là kết hợp giữa hệ sinh thái
núi đá vôi với hệ sinh thái núi đất và hệ sinh thái rừng. Nằm ở phía tây của
vành đai núi đá vôi từ Hòa Bình chạy về theo hướng tây - nam, từ Khu bảo tồn
thiên nhiên Pù Luông đến Vườn quốc gia Cúc Phương là hệ sinh thái núi đất. Đỉnh
của Pù Hu nằm ở phía tây bắc là núi Pù Học, cao 1.442m. Phía đông và phía nam
có một số đỉnh cao trên 1.300m rồi giảm dần cho tới các sườn đồi ven sông Mã,
sông Luồng. Do địa hình hiểm trở bị chia cắt dữ dội, với độ cao trung bình
khoảng 800 - 1.000 m, độ dốc trung bình từ 250 - 300 nên Khu Bảo tồn thiên
nhiên Pù Hu vẫn còn giữ được sự nguyên sơ của hệ sinh thái rừng núi đất cao.
Trong Khu bảo tồn còn nhiều cánh rừng tương đối nguyên sinh, cảnh quan thiên
nhiên hoang sơ với nhiều suối nước đẹp như: Suối Long, suối Quýt, suối Sang,
nhiều thác nước hùng vĩ như Thác Sơn Dương (cao 70 m), Thác Xặt (cao 40 m)… Khu
bảo tồn thiên nhiên Pù Hu có một hệ động vật phong phú về chủng loài, một số
loài tập trung với mật độ cao. Theo điều tra đã ghi nhận được tổng số 915 loài
động vật, trong đó có nhiều loài được ghi nhận trong sách Đỏ Việt Nam. Khu Bảo
tồn thiên nhiên Pù Hu cũng có hệ thực vật phong phú, đa dạng. Kết quả điều tra
lập danh lục hệ thực vật đã có tổng số 1.725 loài thực vật thuộc 696 giống, 170
họ và 71 bộ, 12 lớp và 6 ngành. Phần lớn các loài thực vật bậc cao tập trung ở
khu bảo vệ nghiêm ngặt của Khu bảo tồn.
Huyện Quan Hóa còn có khu bảo tồn các
loài hạt trần quý hiếm Nam Động với diện tích 646,95ha, hiện đang bảo tồn 6
loài cây hạt trần đặc hữu quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam. Bên cạnh 6
loài cây hạt trần tạo nên tầng ưu thế sinh thái, trong khu bảo tồn còn hiện hữu
các loài lá thông, thông đất, dương xỉ, ngọc lan với 373 loài thuộc 276 chi,
116 họ thực vật. Khu bảo tồn hạt trần Nam Động và rừng Pha Phanh nơi đây còn là nơi sinh sống của nhiều loài động vật
quý hiếm như gấu ngựa, sơn dương.
Hồ Pha Đây thuộc địa phận bản Bút, xã
Nam Xuân, nằm trên đỉnh ngọn núi Bút có độ cao 700m so với mực nước biển. Hồ
Pha Đây có hình lòng chảo, rộng 10ha, sâu 7 – 8m, nước trong xanh, là nguồn
cung cấp nước cho sản xuất, sinh hoạt và điều hòa không khí trên địa bàn. Trong
tiếng Thái, “Pha Đây” có nghĩa núi hình bậc thang. Hồ Pha Đây còn giữ được vẻ
đẹp hoang sơ, mộc mạc, đường lên hồ chênh vênh, khúc khuỷu, nhiều đoạn đường
uốn lượn trong lớp lớp mây mù.
Suối Bó Địp (còn có tên khác là suối
Bái) thuộc thuộc địa phận bản Mỏ, xã Phú Xuân. Suối bắt nguồn từ chân núi Pha
Nàng Mọn (thuộc khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông) chảy qua địa phận bản Tân
Phúc, xã Phú Lệ qua núi đá vào địa phận bản Mỏ xuôi về hướng tây đổ ra sông Mã.
Suối Bó Địp (Huối Bái) gọi theo tiếng Thái nghĩa là bơi thuyền (mảng) qua sông,
suối. Nguồn gốc của tên này là ngày xưa có nhóm người họ Lò từ bản Khoa, xã Phú
Lệ xuống canh tác ở Piềng Dớng thuộc bản Chiềng xã Phú Lệ, giáp với bản Phé xã
Phú Xuân hiện nay. Tận dụng nguồn nước suối Bó Địp, bà con canh tác, khai hoang
ruộng nước và thường ngày đi lại bằng thuyền (mảng) nên gọi tên khu ruộng đó là
Nà Bái.
Hang Lũng Mu (còn có tên khác là hang
Phi Bài, hang Ma), nằm trên đỉnh núi Pha Lý thuộc địa bàn hai xã Hồi Xuân và
Nam Xuân. Hang Lũng Mu cao khoảng 150m so với mặt nước sông Mã, đường lên hang
khó khăn, hiểm trở, người đi phải bám chặt tay vào đá tai mèo sắc nhọn, nhiều
đoạn phải đu người trên vách núi dựng đứng. Cửa hang trổ hướng tây rộng 5m,
hang sâu 30m, cao khoảng 10m. Ngoài khu vực hang chính rộng khoảng 100m2 còn có
các hốc, lòng hang trổ ra bên cạnh, mỗi nơi rộng khoảng 30 - 40m2. Điều đặc
biệt, hang Lũng Mu chính là một trong những động táng lớn nhất miền Tây Thanh
Hóa cũng như của cả nước. Vào thời điểm được các nhà khảo cổ khảo sát lần đầu
vào năm 1998, trong hang có khoảng 70 cỗ quan tài, khu vực hang chính có hơn 30
quan tài, phần lớn đặt dưới nền hang. Theo các nhà khoa học, niên đại của các
quan tài này từ thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ thứ XI. Phía sâu trong hang có một
giá gỗ gồm các xà gỗ gác ngang qua hai vách hang và có cột chống trên xà được
lát ván gỗ lớn tạo thành sàn. Trên sàn là những chiếc quan tài lớn. Quan tài
làm bằng thân cây nguyên khối (độc mộc) khoét hình lòng thuyền, có chiếc khoét
hình chữ nhật, hai phần đầu - cuối đều có tai và chốt hãm. Kích thước các quan
tài không đồng dạng, trong đó chiếc lớn nhất dài 2,8m rộng 0,48m; chiếc nhỏ
nhất dài 1,4m rộng 0,28m. Chất liệu làm quan tài thuộc loại gỗ quý, bền chắc.
Mặc dù chủ nhân của các quan tài và cách thức động táng tại hang lũng Mu vẫn
còn là điều bí ẩn nhưng hang Lũng Mu cho thấy đây là di chỉ rất có các giá trị
về khảo cổ học, dân tộc học và văn hóa,
lịch sử.
Hang Co Luồng trên địa bàn bản Khằm, xã
Hồi Xuân, cách đường quốc lộ 15A về phía Pù Cặp - Pù Cọ khoảng nửa cây số. Hang
có độ cao gần 250m so với mặt đường 15A, Cửa hang cao 80cm, rộng 1,8m, lòng
hang cao 20m, chỗ rộng nhất khoảng 50m. Hang này trước đây chưa có tên, sau có
nhiều luồng được trồng xung quanh nên dân bản Khằm đặt tên hang Co Luồng (hang
Cây Luồng). Đây là một trong những hang động tự nhiên có cảnh quan đẹp nhất ở
Quan Hóa. Hang có ba tầng, riêng tầng thứ hai có độ sâu khoảng 25m, tầng ba có
độ sâu khoảng 35m, tạo thành một quần thể hang động có tổng chiều dài khoảng
hơn 600m.
Hang Phi, còn gọi là hang Ma, nằm ở Bản
Cốc, xã Nam Xuân bên đường Quốc lộ 15 hướng đi Hồi Xuân - Mường Lát. Trước mặt
hang Phi là dòng sông Luồng chảy qua, xung quanh là núi đá vôi, rừng nguyên
sinh, rừng trồng, màu xanh cây cối. Dưới mái vòm hang Phi có bãi sỏi lớn, diện
tích lên đến 5000m2. Đi sâu vào hang Phi ta bắt gặp nhiều nhũ đá có hình thù kì
thú, lạ mắt, có nhiều hốc đá to nhỏ là nơi nhiều loại chim đến làm tổ. Theo các
cụ cao niên trong vùng, hang Phi có thể là nơi chôn cất những binh sĩ đã tử
trận từ thời quân Lam Sơn khởi nghĩa chống giặc Minh. Khoảng năm 1946 - 1947,
đoàn quân Tây Tiến cũng từng mai phục, tiêu diệt giặc Pháp tại đây. Vì vậy,
chính quyền địa phương đã xây một ngôi đền để có nơi thờ cúng và hương khói cho
những người đã ngã xuống. Năm 2008 UBND huyện Quan Hóa đầu tư, xây dựng nơi đây
thành khu du lịch sinh thái phục vụ nhu cầu thăm quan của du khách thập phương.
Động Bà, còn có tên khác là động Bà Chúa
Thượng Ngàn, nằm ngay dưới chân núi Chùa, thuộc xã Hồi Xuân, là nơi thờ khối đá
hình người phụ nữ trong động. Xung quanh sự ra đời của động Bà (gần đó là chùa
Ông – Thiên Sơn tự) có nhiều truyền thuyết của đồng bào dân tộc Thái. Tục thờ
đá ở động Bà gắn với huyền tích về câu chuyện tình đẫm nước mắt của chàng trai
Việt làm rể vua Lào cùng cô công chúa Xao La và đứa con thơ. Khối đá hình người
ở động Bà trên vùng đất mường Ca Da huyền thoại luôn chứa đựng những điều huyền
bí, từ khối đá vô tri, dân gian đã dựng lên đền thờ để thờ phụng… Động Bà là
nơi linh thiêng đối với đồng bào các dân tộc ở huyện Quan Hóa. Những người mong
cho tình cảm vợ chồng, gia đình hoà thuận thường đến động Bà cầu xin. Đây là
một trong những hoạt động tín ngưỡng gắn với đời sống tâm linh có sức sống
trường tồn của đồng bào Thái.
Đền thờ Lò Khằm Ban nằm ở Pom Kéo, bản
Khằm, xã Hồi Xuân là nơi thờ Thống lĩnh tướng quân Lò Khằm Ban. Theo lời ghi
trong gia phả dòng họ Phạm Bá, Lò Khằm Ban thuở nhỏ sống ở mường Bua Sa. Khi
trưởng thành ông chăm chỉ học hành, chú tâm tập luyện võ nghệ, tìm hiểu binh
pháp. Gặp lúc Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa chống giặc Minh, ông mang theo binh mã
của mình gia nhập nghĩa quân Lam Sơn, giải phóng đất nước. Trong đội quân của
Lò Khằm Ban có cả người Lào, người Thái, người Kinh và đều thành thạo binh khí,
từ dao, kiếm, nỏ đến chông, bẫy đá… Trong đánh trận, dưới sự chỉ huy gan dạ của
ông, đội quân của ông thắng nhiều trận. Những chiến công của quân Lò Khằm Ban
đã góp phần vào thắng lợi chung cuộc của nghĩa quân Lam Sơn, chấm dứt ách đô hộ
tàn bạo của giặc Minh trên đất Đại Việt. Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi vua, Lò Khằm
Ban được nhà vua ban thưởng chức Thượng tướng Thống lĩnh quân. Ông cũng được
vua tin tưởng giao cho chốt giữ dải đất phên dậu phía tây đất nước, kéo dài từ
Nghệ An đến mường Thanh (Điện Biên), mường Lò (Yên Bái). Lò Khằm Ban đã chọn
mường Ca Da làm nơi đóng quân và mường này trở thành quê hương thứ hai của ông.
Tướng quân Khằm Ban mất tại mường Ca Da. Thương tiếc, quý mến đức độ công lao
của ông, triều đình đã cho phép dân bản nơi đây lập đền thờ tại Pom Kéo bản
Chiềng Khăm để hương khói thờ phụng. Gần bốn trăm năm sau, hậu duệ đời thứ 10
của ông là Tri châu Quan Hóa Phạm Quang Vinh cùng Bang biện bản châu Phạm Bá Út
(Ót) đã vận động con cháu và nhân dân trong vùng xây dựng lại đền thờ bằng gạch
ngói ba gian, dài 9m rộng 3m và dựng bia đá ghi nhớ công ơn của ông. Ngôi đền
tọa lạc trên gò đất cao, phong quang, hai mặt là khu dân cư bản Khằm. Tháng 10
năm Canh Tuất (1910) đời Duy Tân, ngôi đền hoàn thành. Tháng 3 năm 1917, vua
Khải Định ra sắc phong Lò Khằm Ban là Thành hoàng và giao cho dân các xã Phú
Nghiêm, Phú Tấn, Phú Lợi, Hồi Xuân, Phú Lệ, Phú Nam (thuộc tổng Phú Lệ), Cổ
Nam, Cổ Động (thuộc tổng Cổ Động) ở châu Quan Hóa cùng phụng thờ. Theo sắc
phong, Tướng quân được ban mỹ tự “Quang Ý dực bảo trung hưng Trung đẳng thần”.
Khu vực đền thờ hiện nay có nhà bia, bia đá, lư hương. Đặc biệt, trong đền còn
lưu giữ một tấm bia kí rất có giá trị. Thân bia cao 2,07m; trán bia cao 0,44m;
mũ bia cao 0,36m; chóp bia cao khoảng 0,25 - 0,3m (phần này đã bị mất). Toàn
bia cao khoảng 3,12m; rộng 0,81m; dày 0,195m. Bia đặt trên bệ đá hình chữ nhật
dài 1,5m; rộng 0,8m; dày 0,5m. Bia được dựng vào năm Đinh Mùi (tháng 10/1907)
dưới thời vua Duy Tân. Mặt chính trên trán bia có 9 chữ “Quan Hóa Hồi Xuân Phạm
tộc thần từ bi” (Bia đền thờ thần họ Phạm ở Hồi Xuân, Quan Hóa). Bia do Tri
châu Quan Hóa bấy giờ là Phạm Quang Vinh (hậu duệ dòng họ Lò Khằm Ban) viết.
Nội dung bia xoay quanh lai lịch và công lao của ông tổ họ Phạm. Bia kí đền thờ
Thống Lĩnh tướng quân Lò Khằm Ban là di sản tư liệu có giá trị lịch sử, góp
phần làm rõ nguồn gốc, hành trạng và sự nghiệp Lò Khằm Ban. Đây cũng là di tích
bia ký chữ Hán duy nhất được giữ gìn khá tốt ở Quan Hóa.
Lễ hội Mường Ca Da là lễ hội lớn nhất
của mường Ca Da và huyện Quan Hóa cũng như của cả cộng đồng người Thái quanh
vùng. Theo truyền thuyết kể lại, Tạo mường ở Luông Pha Bàng (cố đô
Luôngphrabăng - Lào) sinh được 2 người con trai, anh là Lò Y, em là Ló Ai. Cả
hai anh em đều khôi ngô, tuấn tú hơn người. Khi biết người cha có ý định nhường
ngôi cho anh, người em tham lam và độc ác đã giết anh rồi vứt xác xuống dòng
sông. Xác Lò Y cứ trôi theo dòng nước sông Mã và bị mắc kẹt ở một khúc sông
trên đất Quan Hóa. Do Lò Y bị chết oan ức nên Trời sai con quạ mang thuốc tiên
đến cứu Lò Y sống lại. Lò Y đã chọn nơi đây để sinh sống, giúp dân làng đánh
đuổi thú dữ, xây dựng bản mường yên vui. Người dân nơi đây thấy Lò Y khỏe mạnh,
nguồn gốc dòng dõi, lại có công đánh đuổi thú dữ, nên đã tôn làm Tạo. Nhớ ơn
con quạ đã cứu sống mình, Lò Y đặt tên cho mường của mình là mường Ca Da (tức
là mường Quạ Cứu). Lễ hội mường Ca Da xưa được tổ chức với ý nghĩa chính là
tưởng niệm tướng quân Khằm Ban và tiên tổ họ Phạm Bá (Lo Khăm), người có công
lập mường, mở đất nơi đây. Địa điểm chính diễn ra lễ hội là đền thờ tướng quân
Khằm Ban ở đỉnh đồi Poom Kéo.
Quan Hóa còn có các làng bản nổi tiếng,
hiện nay đang là điểm đến hấp dẫn khách du lịch như Bản Bút, bản Ban, bản Hang
là những bản có cảnh quan đẹp, người dân mến khách, lưu giữ được các nghề
truyền thống. Đây sẽ là chốn dừng chân lí tưởng cho những ai muốn bắt đầu hành
trình khám phá đất mường Ca Da xưa, Quan Hóa nay.
Quan Hóa là vùng đất giàu truyền thống
văn hóa của dân tộc Thái, có những dòng họ nổi tiếng và nhiều người tài giỏi,
Quan Hóa có những người giữ cương vị lãnh đạo cao của tỉnh Thanh Hóa, tiêu biểu
là Chủ tịch tỉnh Hà Văn Ban. Chủ tịch tỉnh Hà Văn Ban, sinh năm 1929, mất năm
1995. Ông giữ trọng trách Phó chủ tịch UBND tỉnh từ 1971, đến 1984 được bầu là
Chủ tịch UBND Tỉnh và nghỉ hưu năm 1990. Ông là tấm gương tiêu biểu cho tinh
thần làm việc chí công vô tư, mẫu mực về đạo đức. Không những thế ông còn để
lại trong trí nhớ nhiều người là mẫu lãnh đạo cao cấp thông minh, hóm hỉnh,
thích hài hước và giản dị.
Thực hiện cuộc cách mạng tinh gọn tổ
chức, sắp xếp lại các đơn vị hành chính của đất nước, huyện Quan Hóa từ 14 xã
và 1 thị trấn sau sắp xếp còn 8 xã, trong đó có 6 xã hình thành sau sắp xếp và
2 xã không thực hiện sắp xếp. Đó là các xã: Hồi Xuân, Nam Xuân, Thiên Phủ, Hiền
Kiệt, Phú Lệ, Trung Thành, Phú Xuân và Trung Sơn.
Trong những năm còn làm việc ở tỉnh tôi
thường xuyên đi công tác ở các huyện vùng cao, nhất là Mường Lát, Quan Hóa,
Quan Sơn. Xã Hồi Xuân luôn là nơi được lựa chọn dừng chân hoặc nghỉ qua đêm mỗi
khi đi Mường Lát. Hồi Xuân là nơi gặp gỡ của 3 dòng sông lớn: sông Mã, sông
Luồng và sông Lò, nép mình bên dãy núi đá vôi cao ngất, là trung tâm của mường
Ca Da xưa, cảnh đẹp của nơi quần sơn, tụ thủy, hội nhân. Dù không gian không
bằng phẳng rộng lớn nhưng sự yên ả, tĩnh lặng hiền hòa của vùng đất và lòng mến
khách, đôn hậu của con người nơi đây đã giữ chúng tôi lại. Giờ đây ngồi viết
lại vùng đất đã một thời gắn bó, nhất là khi địa danh Quan Hóa không còn, quả
thật không thể không ngậm ngùi, luyến tiếc. Nhưng cuộc đời là thế, dẫu có buồn
vui, mất mát nhưng cuộc sống vẫn luôn hướng về phía trước. Và dẫu không còn
Quan Hóa nhưng vùng đất cổ mường Ca Da xưa vẫn đang đồng hành cùng đất nước
bước vào kỷ nguyên mới.
Ps: Một số hình ảnh huyện Quan Hoá
